Bazylika konkatedralna Wniebowzięcia Najświętszej Maryi Panny stoi w staromiejskim centrum Kołobrzegu, obok ratusza. Według Encyklopedii Pomorza Zachodniego jest to jedyny pięcionawowy kościół w Polsce, gotycki kościół halowy budowany etapami od około 1300 roku. Poniżej dzieje budowli, powód pochylonych filarów, skutki 1945 roku oraz zabytki, które mimo zniszczeń wciąż w niej stoją.

Budowa i pięć naw

Dokładna data początku budowy nie jest znana. Wikipedia przypuszcza, że główną świątynię miejską zaczęto wznosić na początku XIV wieku w miejscu dawnego kościoła św. Mikołaja, a pierwszą mszę na placu budowy odprawiono w 1321 roku. Encyklopedia Pomorza Zachodniego, powołując się na opracowanie Roberta Gauera, podaje, że świątynię wznoszono etapami już po lokacji Nowego Miasta, od około 1300 roku, jako siedzibę kapituły i kościół parafialny. Początkowo była to trójnawowa hala z jedną wieżą, w latach 1323-1331 dobudowano prezbiterium, a w latach 1386-1400 dwie nawy zewnętrzne. Hasło Wikipedii podaje w infoboksie początek budowy w XIII wieku, a rejestr zabytków również wskazuje XIII wiek, więc daty bywają podawane różnie.

Według Encyklopedii bryła jest murowana z cegły na kamiennej podmurówce. Nawa główna i przylegające do niej nawy boczne mają jedną wysokość, a skrajne są niższe i przedzielone emporami. W nawach bocznych jest sklepienie gwiaździste, a w głównej krzyżowo-żebrowe. Po stronie zachodniej wznosi się masywna wieża, którą Encyklopedia opisuje jako czterdziestometrową. Muzeum Oręża Polskiego podaje z kolei, że na wysokości 50 m wieża kończy się tarasem widokowym, więc obie liczby dotyczą zapewne różnych punktów pomiaru, ale źródła tego nie wyjaśniają. Pod koniec XV wieku, według Wikipedii, wieżę północną i południową połączono w jeden masywny blok przez zamurowanie przerwy między nimi i dodano hełm środkowy, co nadało kościołowi dzisiejszą sylwetkę.

Filary odchylone od pionu

Encyklopedia Pomorza Zachodniego notuje, że wewnętrzne filary są odchylone od pionu. Zarówno ona, jak i Wikipedia podają, że na skutek osiadania gruntu kościół kilkakrotnie przebudowywano. Źródła nie opisują dokładnie, które przebudowy dotyczyły filarów, ale oba fakty łączą się w jeden obraz: ciężka ceglana hala stała na gruncie, który pracował, i budowniczowie wielokrotnie ją poprawiali. Dla zwiedzających to jeden z najłatwiejszych do zauważenia szczegółów wnętrza.

Luteranie, ostrzał w 1945 roku i odbudowa

Od XVI wieku kościół był świątynią luterańską: według Wikipedii początkowo Pomorskiego Kościoła Ewangelickiego, a od 1817 roku Pruskiego Kościoła Unijnego. Encyklopedia podaje lata 1531-1945 jako okres protestancki. Hasło Wikipedii pisze, że od XVII do XX wieku kościół był wielokrotnie niszczony przez działania wojenne, a podczas oblężenia w 1807 roku pocisk gen. Loisona spadł na prezbiterium i zniszczył wyposażenie, w tym ołtarz z końca XVII wieku, z którego została tylko predella z Ostatnią Wieczerzą.

W 1945 roku podczas walk o miasto kościół był ważnym punktem obrony i został zburzony ostrzałem artylerii radzieckiej. Po wojnie ruiny początkowo chciano rozebrać. W 1957 roku przekazano je Kościołowi katolickiemu i rozpoczęto odbudowę, a w 1958 roku poświęcono prezbiterium i odprawiono w nim pierwszą mszę. W latach 60. w nieodbudowanej części świątyni urządzono Muzeum Oręża Polskiego, a w nawie głównej pokazywano ciężki sprzęt wojskowy. Według strony muzeum od 1966 roku jego ekspozycję prowadzono w wieży kolegiaty, odbudowanej ze środków wojewódzkiego konserwatora zabytków. Muzeum Miasta Kołobrzeg, oddział Muzeum Oręża Polskiego, mieści się dziś w Pałacu Brunszwickich. W 1974 roku cała świątynia wróciła do kultu.

Status budowli zmieniał się kilka razy. W 1972 roku kościół ustanowiono konkatedrą diecezji koszalińsko-kołobrzeskiej, w 1979 roku przywrócono mu funkcję kolegiaty, a 10 czerwca 1986 roku papież Jan Paweł II podniósł go do godności bazyliki mniejszej, według Wikipedii.

Co ocalało: świecznik, chrzcielnica, stalle i tryptyki

Wnętrze nie zachowało wiele historycznych elementów, ale według Encyklopedii zbiór zabytków ruchomych ocalił od zniszczenia podczas wojny pastor Hinz. Najsłynniejszy jest gotycki siedmioramienny świecznik. Według Wikipedii odlał go z brązu w 1327 roku Jan Apengeter, na mocy zapisu testamentowego dziekana kapituły Gotfryda de Wida. Ma 4 m wysokości, rozpiętość ramion 380 cm i waży ponad 900 kg, a Wikipedia nazywa go jedynym takim w Polsce i jednym z pięciu zachowanych gotyckich kandelabrów na świecie. W czasie II wojny świecznik rozmontowano i ukryto w pomieszczeniu gospodarczym kościoła. W latach 50. odnaleźli go polscy robotnicy i, nie znając jego wartości, sprzedali na złom, ale uratował go Jan Frankowski. Strona muzeum dodaje, że świecznik znalazł się po wojnie w muzeum w Słupsku, a według Wikipedii w 1981 roku wrócił do kołobrzeskiej katedry.

Chrzcielnicę z brązu odlał według napisu w 1355 roku miejscowy rzemieślnik Jan Alart. Misa wsparta jest na czterech lwach, a na jej bocznej powierzchni jest 26 płaskorzeźbionych scen z życia Chrystusa. Według Wikipedii to najstarsza metalowa chrzcielnica na Pomorzu Zachodnim. W prezbiterium zachowały się dębowe stalle kapituły z około 1340 roku, z warsztatu Hermana Walthera z Kołobrzegu, które Wikipedia nazywa najstarszymi obiektami tego rodzaju w Polsce. W nawie południowej stoją mniejsze stalle rajców miejskich, według Wikipedii z pierwszej ćwierci XV wieku.

Z co najmniej 22 gotyckich ołtarzy zachowały się cztery tryptyki z około 1500 roku. Trzy nadal stoją w bazylice: Ostatnia Wieczerza w prezbiterium, Pokłon Trzech Króli po lewej stronie ołtarza głównego i ołtarz ze świętymi Anną Samotrzecią i Mikołajem po prawej. Czwarty, ze scenami z życia św. Jakuba, jest w Muzeum Narodowym w Szczecinie. Ponadto Wikipedia wymienia krucyfiks na belce tęczowej, który według niej trafił do bazyliki z kościoła w Rymaniu w 1976 roku, mosiężny świecznik wiszący z 1420 roku i drewnianą Koronę Schlieffenów z 1523 roku. Parafia prosi, by nie robić zdjęć we wnętrzu.

W sąsiedztwie

Z bazyliki blisko jest do ratusza na placu Ratuszowym, zaprojektowanego, według Wikipedii, przez Karla Friedricha Schinkla. W jego piwnicach działa Muzeum Kołobrzeskie Patria Colbergiensis. Przy ulicy Katedralnej stoi neogotycki kościół Niepokalanego Poczęcia, dawny klasztorny i garnizonowy, a niedaleko, około 100 metrów od muzeum, Baszta Lontowa.