Czwarty instrument w katedrze

Organy w konkatedrze św. Jana Chrzciciela w Kamieniu Pomorskim nie były w tym kościele pierwsze. Według Wikipedii obecny instrument jest co najmniej czwartym w katedrze. Wikipedia podaje, że pierwsza wzmianka o organach pochodzi z 1433 roku, a strona parafii pisze o pierwszych organach ufundowanych w 1332 roku podczas odbudowy po najeździe Brandenburczyków. Drugi instrument ufundował według obu źródeł biskup Benedykt Wallenstein, parafia podaje rok 1485. Decyzja o trzecim zapadła w 1580 roku, a po około dziewięćdziesięciu latach postanowiono zbudować kolejny, który przetrwał do dziś.

Fundatorem był Ernest Bogusław de Croy, którego Wikipedia nazywa ostatnim luterańskim biskupem kamieńskim. Według tego samego hasła przeznaczył na budowę równowartość 90 kg srebra. Strona parafii cytuje jego list, w którym książę zapowiada budowę nowych organów na własny koszt, i dodaje, że ze starego instrumentu wykorzystano 163 piszczałki.

Budowniczowie i lata 1669-1672

Prace rozpoczęto w 1669 roku. Według Wikipedii i parafii projekt wykonał Friedrich Breyer, który rozpoczął budowę, ale z nieznanych bliżej powodów jej nie dokończył. Parafia wspomina o kłopotach, złych warunkach pracy i przeszkodach biurokratycznych, o których piszą listy księcia do kapituły. Od 1670 roku głównym wykonawcą był Michael Berigel, w haśle o organach zapisany jako Berigiel. Parafia nazywa go organmistrzem ze Szczecina, uczniem i zięciem Friedricha Stellwagena, budowniczego organów w Stralsundzie.

Wikipedia podaje, że instrument powstał w latach 1669-1672, a pierwszy koncert odbył się w pierwszą niedzielę adwentu 1672 roku. Parafia podaje 29 listopada 1672 roku jako datę ukończenia prac, a odbiór miał przeprowadzić organmistrz Balthasar Heldt, który według niej opisał go w liście z 16 grudnia 1672 roku jako bez wad. Hasło o konkatedrze podaje, że w 1672 roku instrument miał 2660 piszczałek, parafia, że 39 rejestrów rozdzielonych na trzy manuały i pedał. Dyspozycja z około 1790 roku, którą przytacza Wikipedia, ma cztery człony: Rückpositiv, Hauptwerk, Oberwerk i pedał.

Prospekt: figury, obrazy i portret fundatora

Oprawa plastyczna powstawała dłużej niż sam instrument. Według Wikipedii obudowę z ornamentem wykonał Martin Edelber, a w parafii zapisano go jako Martina Edelberga, rzeźby wykonał Johann Grundmann z Frankfurtu nad Odrą, a malowidła i złocenia stargardzki malarz Johann Schmidt. Prace wykończeniowe trwały do 1683 roku. Parafia podaje, że portret księcia na skosie empory umieszczono już po śmierci fundatora w 1692 roku.

Prospekt zdobi jedenaście pełnoplastycznych figur. Na szczycie stoi archanioł Michał, niżej król Dawid z harfą oraz postać z lirą, którą Wikipedia w jednym haśle nazywa Saulem, a w drugim prorokiem Jeremiaszem. Są też dwaj biskupi w szatach pontyfikalnych, święty Otton z Bambergu i Ernest Bogusław de Croy, a figurę fundatora Wikipedia opisuje jako niekiedy utożsamianą z Erazmem Manteuffelem, ostatnim katolickim biskupem kamieńskim. Dalej widać dwóch aniołów ze smyczkowymi instrumentami, Jana Chrzciciela i trzy kobiety, z których jedna śpiewa, druga gra na kotłach, a trzecia na cymbałach. W balustradę empory wkomponowano dziesięć obrazów muzykujących dam w siedemnastowiecznych strojach. Według Wikipedii, która powołuje się na opracowanie Skibińskiego z 2002 roku, figury kobiece symbolizują rodzaje muzyki sakralnej, a obrazy muzykę świecką.

Przebudowy, wojna i odbudowa

Pierwsza naprawa była potrzebna w 1726 roku, a kolejne w 1787, 1800, 1817, 1828 i 1830 roku. Parafia opisuje długo nierozwiązany problem stabilności prospektu. W 1888 roku Barnim Grüneberg przebudował instrument tak, że według Wikipedii miał 44 głosy, a według parafii zmienił brzmienie z barokowego na romantyczne. W 1941 roku firma Grünebergów próbowała je cofnąć. Wikipedia w haśle o konkatedrze podaje, że kierował tym Feliks Grüneberg, a parafia, że prace prowadziła firma Grünebergów pod kierunkiem Rudolfa von Beckeratha z Hamburga.

W 1945 roku organy zostały zdewastowane. Wikipedia podaje, że elementy grające uległy zniszczeniu w 90 procentach, a przy remoncie w 1962 roku stwierdzono brak 88 procent piszczałek. Kurt Berendt z Wałcza zaczął naprawę w 1962 roku, a od 1964 pracował nad nimi Zygmunt Kamiński z Warszawy. Parafia zapisała odbiór jego prac 31 maja 1965 roku. Kolejny generalny remont zaczęto w 1996 roku. Wikipedia w haśle o organach podaje, że w 2004 roku Władysław Cepka przeprowadził gruntowną renowację, a hasło o konkatedrze, że od 2003 roku prace kończył Zakład Organmistrzowski Bronisława Cepki z Wronek. Obie wersje zgadzają się co do nazwiska, ale nie co do imienia i roku.

Według Wikipedii dziś organy mają 3300 piszczałek i 47 głosów. Z instrumentu z lat 1669-1672 zachowały się przebudowana szafa, snycerka i piszczałki frontowe czterech sekcji. Wikipedia pisze też o oryginalnej polichromii szafy, natomiast parafia opisuje przemalowanie rzeźb na biało w 1830 roku i konserwację z lat 1938-1940, więc opisy dzisiejszych barw prospektu nie są spójne.

Koncerty w kamieńskiej katedrze

Według Wikipedii od 1964 roku odbywają się na tych organach koncerty organizowane przez miłośników Ziemi Kamieńskiej i Szczecińskie Towarzystwo Muzyczne im. Henryka Wieniawskiego. Impreza ma charakter międzynarodowy i trwa przez letnie miesiące, a w programie są koncerty organowe oraz występy chórów i solistów, z muzyką dawnych mistrzów i współczesną. Hasło o konkatedrze mówi, że organiści z całego świata koncertują tu w ramach Festiwalu Muzyki Organowej i Kameralnej. Obie te wzmianki mówią o roku 1964.

Katedra stoi w centrum miasta, obok pałacu biskupiego i Muzeum Historii Ziemi Kamieńskiej. Parafia zapisuje na swojej stronie informacje o prezentacjach organowych i zwiedzaniu, więc to tam warto sprawdzić zasady przed wizytą.