Miasto zbudowane dla szkoły artylerii

Na miejscu Bornego Sulinowa stała do lat trzydziestych XX wieku niewielka wieś Linde, a na południe od niej wieś Großborn. Według Encyklopedii Pomorza Zachodniego w latach 1933-1938 zbudowano tu od podstaw miasteczko wojskowe Groß Born, zaplecze poligonu, z koszarami i Szkołą Artylerii Wehrmachtu. Wikipedia pisze, że rząd Rzeszy wykupił część terenów i wysiedlił z nich ludność, a budowę miasteczka dla szkoły artylerii zakończono w 1936 roku. Oficjalne otwarcie garnizonu Encyklopedia Pomorza Zachodniego umieszcza 19 sierpnia 1938 roku, a Wikipedia podaje 18 sierpnia 1938 roku i zaznacza, że ta data wymaga potwierdzenia w źródłach.

W okolicy działały też dwa obozy jenieckie: od jesieni 1939 roku stalag dla szeregowych, a od 1 czerwca 1940 roku Oflag II D Gross-Born dla oficerów, położony koło dzisiejszego Kłomina. Przebywali w nim jeńcy francuscy, a od połowy 1942 roku polscy. Według Wikipedii w styczniu 1945 roku było tam 5391 Polaków. Dzieje obozu są osobnym tematem i tu pojawiają się tylko jako część historii garnizonu.

Garnizon Armii Radzieckiej od 1945 roku

Według Encyklopedii Pomorza Zachodniego w mieście nie było w 1945 roku cięższych walk, a w lutym zajęła je Armia Czerwona. Wikipedia zwraca uwagę na rozbieżność prawną: teren formalnie włączono do Polski, w ewidencji gruntów figurował jako „tereny leśne”, a w praktyce był oderwany od struktur państwa i podlegał Północnej Grupie Wojsk.

Według Encyklopedii Pomorza Zachodniego był to największy zespół radzieckich wojsk lądowych w Polsce. Stacjonowała tu dywizja, dwa pułki zmechanizowane, pułk i batalion czołgów, pułk artylerii, brygada rakiet operacyjno-taktycznych i skład materiałów pędnych. Liczebność garnizonu Encyklopedia szacuje na około 25 tysięcy żołnierzy, a poligon miał 18 tysięcy hektarów. Wikipedia przy wyjeździe wojsk w 1992 roku mówi o 15 tysiącach żołnierzy 6 Witebsko-Nowogródzkiej Gwardyjskiej Dywizji Zmechanizowanej, czyli o liczbie niższej niż 25 tysięcy. Źródła nie wyjaśniają różnicy, więc podajemy obie wartości jako szacunki z różnych momentów.

Miasto zostało utajnione: według Encyklopedii zniknęło z map i ze spisów miejscowości administrowanych przez Polskę. Wikipedia dodaje, że w pobliskiej Brzeźnicy, na zamkniętym terenie, znajdował się jeden z magazynów radzieckiej broni jądrowej, a w lasach zostały schrony po przewoźnych wyrzutniach SS-20.

Dla rodzin wojskowych miasto miało własną infrastrukturę. Dom Oficera, zbudowany w latach 1934-1936 dla niemieckiej szkoły artylerii, był według Encyklopedii centrum kulturalnym z kinem, teatrem, salą koncertową i lokalną telewizją. Ślad po codziennym życiu garnizonu to także radziecki cmentarz w lesie. Według opisu w Wikipedii założono go w 1945 roku, a w 2007 roku przeniesiono tam szczątki z likwidowanych radzieckich cmentarzy w Kołobrzegu i Białogardzie. Po 1970 roku chowano tam wyłącznie dzieci z rodzin personelu bazy.

Wyjazd wojsk i otwarcie miasta

Encyklopedia Pomorza Zachodniego za oficjalny początek wycofywania wojsk uznaje 8 kwietnia 1991 roku, kiedy wyjechała brygada rakiet operacyjno-taktycznych. Ostatni transport, według tej samej Encyklopedii, odjechał 21 października 1992 roku. Wikipedia w haśle o mieście pisze, że do 12 października 1992 roku wojsko opuściło Borne Sulinowo. Te dwie daty nie zgadzają się i żadnej nie można uznać za rozstrzygniętą.

Miasto przejęło 400 żołnierzy 41 Pułku Zmechanizowanego Wojska Polskiego, a uroczyste otwarcie dla cywilów odbyło się w sobotę 5 czerwca 1993 roku. Status miasta nadała Rada Ministrów jesienią 1993 roku. Daty w źródłach różnią się: Encyklopedia Pomorza Zachodniego podaje 15 września, Wikipedia w tekście 2 października, a w infoboksie 30 września. Do 1998 roku miejscowość należała do województwa koszalińskiego.

Kłomino i ślady w dzisiejszym mieście

Kłomino, kilkanaście kilometrów od miasta, według Wikipedii powstało w latach trzydziestych jako baza obsługująca poligon artyleryjski Wehrmachtu. Po wyjeździe żołnierzy rosyjskich w 1992 roku, w przeciwieństwie do Bornego Sulinowa, nie zostało ponownie zasiedlone. Wikipedia podaje, że do 1992 roku mogło tam mieszkać nawet 5 tysięcy osób, a w 2012 roku zameldowanych było 12. Od 2008 roku wyburzano budynki; według hasła zostawiono cztery. W okolicy leży rezerwat Diabelskie Pustacie na terenie dawnego poligonu.

W samym mieście pamięć o garnizonie zbiera Muzeum Militarnej Historii. Zasady zwiedzania podaje instytucja.