Skąd wzięły się cerkwie na Pomorzu Zachodnim

Cerkwie na Pojezierzu Zachodniopomorskim są związane z powojennymi przesiedleniami ludności wschodniej Polski na ziemie poniemieckie. Według hasła Wikipedii o akcji „Wisła” jesienią 1946 roku w granicach Polski pozostawało ponad 140 tysięcy osób narodowości ukraińskiej, należących głównie do Kościoła greckokatolickiego oraz prawosławnego. Formalną decyzję o akcji podjęło Biuro Polityczne KC PPR 29 marca 1947 roku, a plan osiedlenia z 18 kwietnia 1947 roku przewidywał rozmieszczenie wysiedlonych w województwie szczecińskim i olsztyńskim. Jednym z punktów rozdzielczych transportów był Szczecinek. Według artykułu Witolda Bobryka w czasopiśmie „Textus et Studia” na obszar województwa szczecińskiego w granicach sprzed 1950 roku osiedlono 48 465 osób z trzech wysiedlanych województw.

Cerkwie, które dziś stoją na Pojezierzu, są w większości dawnymi budynkami innych wyznań, przystosowanymi do liturgii wschodniej. Poniżej przegląd siedmiu takich miejsc, od przekazań z lat czterdziestych po budowle z końca XX i początku XXI wieku.

Prawosławne cerkwie w dawnych budynkach protestanckich i żydowskich

Najlepiej opisaną datą przekazania jest rok 1947 w Wałczu. Cerkiew Świętej Trójcy mieści się w ceglanym budynku wzniesionym w drugiej połowie XIX wieku jako ewangelicka kaplica cmentarna. Według Wikipedii, powołującej się na artykuł w „Przeglądzie Prawosławnym”, w 1947 roku obiekt przeszedł na własność parafii prawosławnej. Ikonostas pochodzi z rozebranej cerkwi na Lubelszczyźnie, a ikony świątynia otrzymała w 1947 roku od metropolii warszawskiej. Cerkiew i cmentarz wpisano do rejestru zabytków 4 stycznia 1985 roku. Wyposażenie wnętrza pochodzi więc z innych regionów, a sam budynek z dawnej kaplicy ewangelickiej.

Podobny schemat widać w Łobzie. Cerkiew św. Jerzego nie powstała z kościoła, lecz z domu mieszkalnego wzniesionego w 1912 roku, w którym parter przebudowano na świątynię. Według Wikipedii w 1948 roku budynek przekazano parafii prawosławnej, a do 1951 roku świątynia mieściła się na pierwszym piętrze. Ikonostas pochodzi z parafii w Międzylesiu, z cerkwi rozebranej w 1938 roku.

W Szczecinku cerkiew Świętej Trójcy stoi przy ulicy Szkolnej w budynku z 1824 roku. Co do jego pierwotnej funkcji źródła się rozchodzą: rejestr zabytków, według serwisu zabytek.pl, określa go jako synagogę, a Wikipedia wspomina także inne źródło, według którego była to świątynia ewangelicka. Obie podają ten sam rok budowy. Według Wikipedii budynek przystosowano do liturgii prawosławnej w 1952 roku.

W Bobolicach cerkiew Wszystkich Świętych działa w murowanym budynku z 1902 roku, który zbudowano jako kościół staroluterski. Rejestr zabytków opisuje go jako neogotycki, ceglany, a wpis nastąpił 16 sierpnia 2007 roku pod numerem A-323. Wewnątrz stoi współczesny ikonostas.

Cztery prawosławne należą do diecezji wrocławsko-szczecińskiej Polskiego Autokefalicznego Kościoła Prawosławnego, utworzonej według Wikipedii w 1951 roku, a wcześniej będącej wikariatem. Diecezja obejmuje między innymi województwo zachodniopomorskie.

Greckokatolickie świątynie: dawna kaplica i budowle nowe

Parafie greckokatolickie mają w źródłach późniejsze daty niż przekazania prawosławne. W Wałczu parafia greckokatolicka istnieje, według Wikipedii, od 1959 roku i należy do eparchii wrocławsko-koszalińskiej. Cerkiew Podwyższenia Krzyża Pańskiego mieści się w budynku zbudowanym w latach 1923-1924 jako luterańska kaplica szpitalna z kostnicą. Jest to ceglana budowla w stylu eklektycznym z przewagą elementów neoromańskich. Na ścianie wschodniej wmurowano płaskorzeźbę z lat dwudziestych XX wieku, upamiętniającą poległych w pierwszej wojnie światowej: Chrystusa pocieszającego wdowę z dzieckiem. Ikonostas jest współczesny, wykonała go ukraińska ikonografka Walentyna Biriukowicz.

W Białym Borze parafia greckokatolicka powstała według Wikipedii w 1957 roku. Jej świątynia, cerkiew Narodzenia Przenajświętszej Bogarodzicy, jest budowlą nową. Zaprojektował ją Jerzy Nowosielski we współpracy z architektem Bogdanem Kotarbą, a według Wikipedii wzniesiono ją w latach 1992-1997. Rejestr zabytków podaje lata 1992-1993, więc daty budowy w źródłach się różnią. Wikipedia podaje, że w 2019 roku cerkiew wpisano do rejestru zabytków i że w chwili wpisu był to najmłodszy zabytek w kraju. Ikonostas ograniczono do trzech ikon, a w czasie większych świąt jego rolę pełni płaska fasada budynku.

Najmłodsza z siedmiu jest cerkiew św. Michała Archanioła w Szczecinku. Budowę rozpoczęto 6 czerwca 2010 roku, a według Wikipedii świątynię podpalono 6 stycznia 2014 roku, w czasie greckokatolickich świąt Bożego Narodzenia, z pobudek religijnych. Konsekracji dokonał 12 września 2015 roku biskup Włodzimierz Juszczak, ordynariusz eparchii wrocławsko-gdańskiej. Nie jest to więc budynek przejęty po innym wyznaniu, lecz wzniesiony od podstaw.

Co łączy te budynki

Siedem cerkwi pokazuje dwie drogi: przystosowanie istniejącego budynku po innym wyznaniu (Wałcz w dwóch miejscach, Łobez, Szczecinek, Bobolice) i budowę od zera (Biały Bór oraz Szczecinek przy ulicy Karlińskiej). Zasady wejścia do wnętrz ustalają parafie, bo są to czynne świątynie.