Co mówi legenda

Wineta to według polskiej Wikipedii legendarny gród i port z latarnią morską u ujścia Odry, duży ośrodek handlowy, większy niż większość znanych wówczas miast europejskich. Legenda głosi, że bogate miasto zostało ukarane za przewinienia mieszkańców i pochłonęło je morze, a jego ruiny miały od czasu do czasu wyłaniać się z głębin. Wikipedia wiąże ten motyw z późniejszą tradycją pisarską, która narosła wokół dawnych relacji o mieście.

Punkt wyjścia to zapisy średniowieczne. Polska Wikipedia przypomina, że o wielkim mieście nad Bałtykiem pisał arabski podróżnik Ibrahim ibn Jakub około 965 roku, a Adam z Bremy około 1075 roku opisał jego położenie: od miasta miała być niedaleka żegluga do Dymina u ujścia Piany. Według tej samej Wikipedii kronikarz podał też, że w 1043 roku król norweski Magnus I Dobry wyprawił się na to miasto z wielką flotą i je zdobył. Nazwa Wineta pojawia się w przekazach różnie: w niemieckiej Wikipedii czytamy, że Helmold z Bosau przepisał z Adama niemal dosłownie fragmenty o tym miejscu (podany tam czas to lata 1163-1168, czyli XII wiek), a w nagłówku rozdziału wszystkich zachowanych rękopisów stoi forma Vinneta. Polska Wikipedia datuje dzieło Helmolda na XIII wiek, więc w datowaniu te dwa hasła się rozchodzą.

Gdzie szukano Winety

Od XVI wieku próbowano miasto odnaleźć na mapie. Według polskiej Wikipedii najpierw sądzono, że leżało przed Koserowem na Uznamie, potem przed sąsiednim Damerowem, a w XVII wieku uwagę przykuła północno-zachodnia część wyspy i położona obok wyspa Ruden. Pomorski kronikarz Thomas Kantzow umieścił miasto nad brzegiem morza w Damerowie, dziś części Koserowa. Według Wikipedii Jan Bugenhagen, który w 1535 roku opłynął te okolice, pisał o pozostałościach zatopionego miasta na dnie, a Kantzow potrafił na tej podstawie wskazywać układ ulic. Ta wersja upadła: badania dna z początku XIX wieku wykazały, że w tym miejscu leżą skały rafy, a nie szczątki zabudowy.

Niemiecka Wikipedia dodaje, że na mapach Pomorza z lat około 1564 i 1573 Wineta narysowana jest jako niewielka wyspa przed Uznamem, a na mapie Lubina z około 1618 roku jest przy niej łaciński napis o zniszczeniu miasta przez króla Danii.

Wineta albo Wolin

Zwrot ku Wolinowi przyniósł XIX wiek. W 1847 roku Robert Klempin opublikował w „Studiach Bałtyckich” pracę, w której wykazywał, że nazwa Vineta mogła powstać z błędnego odczytania słowa Jumneta u Adama z Bremy. Według Wikipedii Klempin uznał Jumnetę za Jomsborg, a Jomsborg za Julin, czyli Wolin, więc wszystkie te nazwy oznaczałyby to samo miejsce w różnych fazach rozwoju. Wcześniej, w 1378 roku, kronikarz Ernst von Kirchberg uważał Winetę, Julin i Wolin za jedno.

W 1897 roku Adolf Stubenrauch ze szczecińskiego muzeum razem z geologiem Müllerem sprawdził wszystkie lokalizacje wskazywane w przekazach i, jak podaje Wikipedia, uznał, że jedynym miejscem na Uznamie i Wolinie spełniającym warunki dawnej Winety jest Wolin. Rudolf Virchow, według niemieckiej Wikipedii, był przekonany, że Vineta to Wolin. Ta sama Wikipedia podaje, że teza o tożsamości Winety, Jumne, Julina i Jomsborga z wczesnym miastem na miejscu dzisiejszego Wolina jest w historiografii pomorskiej powszechnie przyjmowana od czasu sformułowania jej przez Adolfa Hofmeistera w latach 1931-1932. Wykopaliska niemieckie i polskie wykazały, że od X do XII wieku stał tam duży ośrodek handlu morskiego z wielonarodową osadą. Muzeum w Wolinie zaznacza jednak, że w latach 30. XX wieku poszukiwania Winety i Jomsborga miały duży potencjał propagandowy dla III Rzeszy.

Spór nie wygasł. Według polskiej Wikipedii niektórzy badacze, między innymi z Berlina, lokalizują Winetę koło Barth, powołując się na zmiany w delcie Odry po około 1200 roku. Niemiecka Wikipedia podaje, że tezę o Barth przedstawili w 1999 roku Klaus Goldmann i Günter Wermusch, a miejscowe muzeum nosi nazwę Vineta-Museum, ale według tego samego hasła w okolicy nie prowadzono do 2016 roku celowanych badań archeologicznych, więc teza opiera się na interpretacji znalezisk przypadkowych. Polska Wikipedia podsumowuje, że brak jednoznacznych dowodów uniemożliwia pełną weryfikację lokalizacji.

Wineta w poezji i na scenie

Legenda trafiła do literatury i muzyki. Według niemieckiej Wikipedii wiersz „Vineta” napisał Wilhelm Müller (cykl „Muscheln von der Insel Rügen”, 1825), a o zatopionym mieście pisali też Heinrich Heine („Seegespenst”, 1826) i Ferdinand Freiligrath („Meerfahrt”, 1838). Ta sama lista wymienia powieść Aurela Meinholda „Das Kreuz von Vineta” z 1870 roku oraz kilka oper, między innymi dzieło Heinricha Frankenbergera z 1851 roku. Polska Wikipedia wskazuje operę Feliksa Nowowiejskiego „Legenda Bałtyku”, której prapremiera odbyła się według niemieckiego hasła w Poznaniu w 1924 roku.

Dziś o legendzie opowiada Muzeum Regionalne w Wolinie: według strony muzeum ostatnia sala wystawy stałej obejmuje między innymi opowieść o Winecie. Nad Dziwną, w sąsiedztwie muzeum, leży też port w Wolinie, czyli miejsce, które najczęściej wiąże się z dawnym portem z przekazów.