Twierdza zamiast średniowiecznych murów

Według Wikipedii Szczecin zajęli Szwedzi w 1630 roku, a 21 stycznia 1720 królowa Ulryka Eleonora sprzedała miasto razem z wschodnią częścią Pomorza Szwedzkiego królowi Prus za 2 miliony talarów. Prusy opanowały miasto faktycznie już w 1713 roku i wtedy zaczęły planować nową twierdzę. Hasło o Twierdzy Szczecin mówi, że w latach 1724-1740, pod kierunkiem holenderskiego inżyniera Gerharda Corneliusa van Wallrawe, powstał system bastionów, rawelinów i lunet, a razem z nim przebudowane bramy miejskie.

Ta budowa pochłonęła resztki średniowiecznego obwarowania. Z dawnych murów, które według Wikipedii po raz pierwszy wspomniano w 1283 roku, została między innymi Baszta Panieńska, zwana też Basztą Siedmiu Płaszczy. Kamienie z rozbieranych budowli wykorzystywano ponownie: Encyklopedia Pomorza Zachodniego zapisuje, że część kamieni z fundamentów rozebranej w 1732 roku Bramy Nowej trafiła na wodociąg doprowadzający wodę do studni na dzisiejszym placu Orła Białego. Według hasła Wikipedii o tym placu fontannę uruchomiono 15 sierpnia 1732 roku, jako zakończenie nowego wodociągu.

Brama Portowa: dawna Berlińska i Brandenburska

Brama Portowa miała kilka nazw. Przed wojną nazywano ją Bramą Berlińską, bo przez nią prowadziła droga do Berlina. Encyklopedia Pomorza Zachodniego podaje, że od 1721 roku, na rozkaz króla Fryderyka Wilhelma I, tak nazywano wcześniejszą Bramę Nową, którą rozebrano w 1732 roku. Okazała brama wylotowa po drugiej stronie fosy, zbudowana według tego samego źródła w 1724 roku, nosi na inskrypcji nazwę Brama Brandenburska.

Lata budowy różnią się w zależności od źródła. Wikipedia podaje 1725-1727, a Encyklopedia Pomorza Zachodniego w haśle 1724-1725; w ramce tego samego hasła widnieje jeszcze zapis 1725-1740. Zgodne są natomiast co do projektanta: według obu źródeł był nim van Wallrawe. Brama stoi w rejestrze zabytków pod numerem A-790 z 1954 roku.

Fasadę zdobi tarcza z monogramem Fryderyka Wilhelma I, a w attyce umieszczono tablicę ze złoconym napisem po łacinie. Według Wikipedii zewnętrzną ścianę ozdobił francuski rzeźbiarz Bartholomé Damart. Nad inskrypcją widać panoramę miasta z Viadrusem, bogiem Odry, a wyżej tarczę z herbem Prus pod królewską koroną.

Co mówi napis? Według tłumaczenia Macieja Słomińskiego, przytoczonego w Encyklopedii Pomorza Zachodniego, Fryderyk Wilhelm I, król pruski, zakupił Księstwo Szczecińskie, odstąpione elektorom brandenburskim i oddane w lenno książętom pomorskim, które potem dostało się Szwedom. Za uczciwą cenę pozyskał je aż po Pianę, a dla upamiętnienia tego w roku 1719 polecił zbudować Bramę Brandenburską. Rok na tablicy to więc rok zakupu zapisany w inskrypcji, a nie data budowy: Wikipedia w hasłach o Szczecinie i o twierdzy podaje dla przejęcia miasta rok 1720, więc roczniki z napisu i z haseł nie pokrywają się.

Brama Królewska: z Bramy Młyńskiej w Anklamską

Brama Królewska stoi na dawnym Placu Hołdu Pruskiego, u zbiegu ulicy Matejki i placu Żołnierza Polskiego. Według Wikipedii powstała w latach 1725-1728 jako brama na miejscu murów miejskich, według projektu van Wallrawe, a Encyklopedia Pomorza Zachodniego podaje te same lata. Zastąpiła Bramę Młyńską, rozebraną w latach 1726-1727. Z tego powodu we wrześniu 1725 roku król zarządził, że nowa brama ma się nazywać Anklamską, od miasta Anklam, które w dawnych polskich publikacjach bywa też nazywane Nakłem nad Pianą.

Nazwa Brama Królewska pojawia się później, a źródła nie zgadzają się co do roku. Wikipedia mówi o 1806 roku, natomiast Encyklopedia Pomorza Zachodniego twierdzi, że nazwa Anklamska utrzymała się do 1840, a w 1841 nadano bramie imię Królewskiej, na cześć króla Fryderyka Wilhelma I. Po 1945 roku funkcjonowały nazwy Brama Anklamska, Nakielska i Hołdu Pruskiego.

Najbardziej rzucają się w oczy szczyty dłuta nadwornego rzeźbiarza Fryderyka Wilhelma I, Bartholome Damarata, według Wikipedii: Mars z mieczem i tarczą oraz Herkules z maczugą i skórą lwa. Nad przejazdem umieszczono panoplium z tarczą z pruskim orłem, otoczoną łańcuchem Orderu Czarnego Orła. Rzeźbiony oręż, zbroje i sztandary nawiązują, jak pisze Wikipedia, do rzymskiej tradycji triumfalnych pochodów i wieszania zdobycznej broni na bramach miast. Na zachodniej elewacji odsłonięto w 1999 roku tablicę ku pamięci gen. Dezyderego Chłapowskiego, więźnia twierdzy szczecińskiej w 1833 roku.

Plac parad, rozbiórka i los bram

Za Bramą Królewską rozciągał się plac, który według Wikipedii zaczął powstawać w 1725 roku. Urzędowo nazywał się Königs Platz, a mieszkańcy mówili o nim Biały Plac Parad. To dziś plac Żołnierza Polskiego. Przy nim, 10 października 1793 roku, odsłonięto marmurowy pomnik Fryderyka II Wielkiego, który dziś można oglądać na dziedzińcu Muzeum Narodowego.

Twierdza zaczęła ograniczać rozwój miasta. Według Wikipedii w 1873 roku zdecydowano o jej likwidacji, a rozbiórkę zaczęto w czerwcu tego roku. Fort Leopolda, który stał w rejonie dzisiejszych Wałów Chrobrego, ustąpił miejsca tarasowi. Uratowały się dwie bramy, wpisane do rejestru zabytków w tym samym dniu, 11 czerwca 1954 roku. W czasie II wojny światowej zdemontowano rzeźbione szczyty obu bram i ukryto je w Lesie Arkońskim, a same bramy obsadzono bluszczem. Według Wikipedii szczyty odnaleziono w 1957 roku i osadzono z powrotem.

Po wojnie Brama Portowa przez wiele lat mieściła sklep z wyrobami artystycznymi, a Brama Królewska po renowacji w 1994 roku galerię sztuki i lokal gastronomiczny. Przed Bramą Portową do 1932 roku stała fontanna z pomnikiem Amfitryty dłuta Reinholda Felderhoffa. Plac przed nią łączy się z placem Zwycięstwa.

Brama Królewska stoi według Wikipedii około 300 metrów od Zamku Książąt Pomorskich, na skraju Starego Miasta. Podobnie jak Brama Portowa powstała na miejscu dawnych murów miejskich.