Bursztyn: surowiec znany od pradziejów

Bursztyn bałtycki to według Wikipedii odmiana bursztynu zwana sukcynitem, żywica kopalna powstała w eocenie, czyli około 49 milionów lat temu, gdy lasy bursztynonośne porastały lądy wokół ówczesnego Morza Północnego. Hasło zaznacza, że gatunek drzewa macierzystego nie jest jednoznacznie ustalony. Bursztyn jest lekki, a jego gęstość, od 0,96 do 1,096 g/cm3, jest porównywalna z gęstością wody morskiej. Łatwo go obrabiać, co tłumaczy, dlaczego ludzie robili z niego ozdoby od najdawniejszych czasów.

Wikipedia pisze, że handlowano nim w całej starożytnej Europie, a wyprawy po bursztyn organizowano od V wieku przed naszą erą wzdłuż tak zwanego szlaku bursztynowego, od Adriatyku do wybrzeży Bałtyku. Wolin pojawia się na tej mapie dopiero w wiekach IX-XII, gdy surowiec trafiał do pracowni nad Dziwną.

Wolin: bursztyn jako towar i jako wyrób

Według hasła Wikipedii o historii miasta Wolin osada nad Dziwną stała się w IX wieku ważnym ośrodkiem produkcji rzemieślniczej. Wytwarzano tu na dużą skalę przedmioty z bursztynu, ceramikę i grzebienie rogowe, a wyroby znajdowały nabywców lokalnych i na rynkach europejskich. To samo hasło wspomina, że naczynia analogiczne do wolińskich odkryto w Danii, Szwecji i południowej Norwegii. Wikipedia, powołując się na starszą pracę historyka Malkewitza z 1904 roku, wymienia też towary, którymi Wolinianie handlowali: lokalne i północne futra, ryby suszone i solone, miód, bursztyn, płótno oraz niewolników. Lista pochodzi więc z opracowania sprzed ponad wieku, powtórzonego w encyklopedii, a nie z wykopalisk.

Obróbkę bursztynu pokazuje także Muzeum Regionalne w Wolinie. Według turystycznej strony województwa zachodniopomorskiego jedna z sal prezentuje rzemiosła mieszkańców: hutnictwo i kowalstwo, obróbkę metali nieżelaznych, wyrób szkła, rozwiniętą obróbkę bursztynu oraz szewstwo. Muzeum, według własnej strony, przechowuje setki tysięcy zabytków z wczesnego średniowiecza. Ilu z nich jest bursztynowych, publikowane opisy nie podają, więc liczby pracowni i wyrobów warto traktować jako pytanie otwarte, a nie ustaloną statystykę. Rekonstrukcję dawnej zabudowy, w której planowano między innymi chatę bursztynnika, pokazuje Skansen w Wolinie.

Srebro i dirhemy: waluta północy

Bursztyn kupowano za srebro, a srebro przybywało z Orientu. Hasło Wikipedii o historii Wolina podaje, że o dawnej zamożności miasta świadczą liczne odkryte skarby srebra, szczególnie na Srebrnym Wzgórzu, na północ od starego miasta. Wśród znalezisk są arabskie monety, dirhemy, które według tego hasła we wczesnym średniowieczu stanowiły podstawę gospodarki północnej Europy i odgrywały rolę podobną do dzisiejszego dolara czy euro. Encyklopedia Pomorza Zachodniego mówi, że skarby srebrne i monety arabskie, między innymi na Srebrnym Wzgórzu, odnajdywano już w XVII i XVIII wieku, jeszcze przed pierwszymi badaniami naukowymi.

Wikipedia wspomina, że dirhemy znalezione w Wolinie wybito głównie w X wieku. Dodaje, że Rudolf Virchow, który w 1871 roku zaczął pierwsze badania, początkowo był do nich nastawiony pesymistycznie, a jego nastawienie zmieniły odkrycia skarbów na Srebrnym Wzgórzu, na Wzgórzu Wisielców i na rynku. Nazwa samego wzgórza jest według Wikipedii związana ze znalezionym skarbem srebrnych monet. Niemiecka nazwa Silber Berg została zastąpiona w 1950 roku urzędową nazwą Bielica, choć w użyciu pozostaje Srebrna Góra i Srebrne Wzgórze.

Skarby srebrne nie są specjalnością samego Wolina. Encyklopedia Pomorza Zachodniego, opisując stanowiska w Bardach i Świelubiu, około 15 km na południowy wschód od Kołobrzegu, wymienia wśród materiałów datujących osadę także monety arabskie i datuje jej początki na koniec VIII lub początek IX wieku. W tamtejszych grobach znaleziono ozdoby ze złota, srebra i brązu, podobne do szwedzkich z Gotlandii. Liczby monet w poszczególnych skarbach Pomorza Zachodniego źródła, do których dotarliśmy, nie podają, więc nie ma tu wartości do przytoczenia.

Importy z daleka i szlaki

Znaleziska z Wolina pokazują zasięg dawnych kontaktów. Według Wikipedii archeolodzy odkryli naczynia z norweskiego steatytu, szklane paciorki z Bliskiego Wschodu, muszle kauri z Oceanu Indyjskiego, jedwabie z Bizancjum, pisanki z Rusi Kijowskiej, pierścienie zdobione koralami ze Środkowej Azji, a nawet szkockie tkaniny w kratę. Ślady kontaktów ze Skandynawią to także tabliczka z napisem runicznym i drewniana rękojeść z XI wieku z ornamentem ze sztuki Borre.

Encyklopedia Pomorza Zachodniego pisze, że w X wieku Wolin był jednym z najokazalszych ośrodków rzemieślniczo-handlowych nad Bałtykiem i największym ośrodkiem Słowiańszczyzny północno-zachodniej, a krzyżowały się tu szlaki z południa na północ i ze wschodu na zachód. Hasło Wikipedii wylicza kupców z Fryzji, Skandynawii, Bizancjum, Azji Środkowej, Rusi i miast słowiańskich. Dziwna dawała miastu bezpośredni dostęp do morza, a rozległy port umożliwiał przeładunek towarów.

Handel miał też drugi biegun na wybrzeżu. Wikipedia wywodzi nazwę Kołobrzegu od łacińskiej formy salsae Cholbergiensis z kroniki Thietmara z Merseburga, w której pod rokiem 1000 mowa o biskupie miejscowego kościoła. Słowo salsa wskazuje według hasła, że była to pierwotnie osada warzelników soli. Dziś o bursztynie w Kołobrzegu opowiada Muzeum Bursztynu w Kołobrzegu, które według własnej strony prowadzi warsztaty pokazujące na żywo dawne i współczesne techniki obróbki.

Kres złotego wieku

Wikipedia podaje, że w 1043 roku (Wikipedia przytacza też rok 1042 za Malkewitzem) król duński Magnus Dobry najechał Wolin i miasto zostało zdobyte i częściowo zniszczone. Według tego samego hasła w drugiej połowie XII wieku upadła rola handlu dalekosiężnego, a najwięcej duńskich ataków przypadło na lata 1170-1184. Wikipedia za Stanisławskim i Filipowiakiem uznaje najazd z połowy XI wieku za punkt zwrotny w dziejach miasta. Encyklopedia Pomorza Zachodniego wyznacza kres złotego wieku dopiero najazdami z końca XII wieku, a więc Wikipedia i Encyklopedia inaczej wskazują moment przełomu.

Bursztyn dzisiaj

Bursztyn z południowego Bałtyku nadal jest w obiegu. Wikipedia, powołując się na dane geologiczne z 2010 roku, podaje, że poza udokumentowanymi złożami rocznie skupuje się w Polsce 4 do 6 ton bursztynu pozyskanego według oficjalnych danych z plaż Bałtyku. Największą znaną bryłę bursztynu bałtyckiego, ważącą 9,75 kg, znaleziono według tego samego źródła w 1860 roku w okolicach Kamienia Pomorskiego, a przechowuje ją Muzeum Przyrodnicze Uniwersytetu Humboldtów w Berlinie.

Zbiory, w których można zobaczyć bryły i inkluzje, są też nad morzem. Muzeum Bursztynu w Jarosławcu pokazuje według własnej strony las bursztynowy, rekonstrukcję podziemnej kopalni i salę inkluzji. W zbiorach ma bryłę o masie 2906 gramów, drugą co do wielkości w Polsce według opisu muzeum, oraz rzadkie inkluzje, na przykład pasikonika i szyszkę sosnową.