Kołbacz nad Płonią w gminie Stare Czarnowo był według hasła o miejscowości jednym z najważniejszych ośrodków politycznych księstwa pomorskiego, do którego często zjeżdżali książęta szczecińscy. Wikipedia nazywa dawny klasztor cystersów jednym z najcenniejszych zabytków gotyku ceglanego w regionie, a w lipcu 2014 roku zespół został rozporządzeniem Prezydenta RP uznany za pomnik historii. Fundacja przypada na lata 1173-1174, a koniec świetności osady hasło o Kołbaczu wiąże z pożarem w 1662 roku.

Fundacja: rok 1173 czy 1174

Kalendarium w haśle o opactwie zaczyna się od roku 1173, kiedy wojska króla Danii Waldemara I oblegały Szczecin. Rokowania zakończyły się przegraną, a kasztelan Warcisław II Świętoborzyc dał okup i zakładników i w zamian otrzymał Szczecin z okolicą w lenno. Zobowiązał się przy tym sprowadzić zakonników z Danii i wybudować dla nich klasztor w granicach swoich dóbr. W tym samym roku książę Bogusław I potwierdził fundację. Klasztorem macierzystym było duńskie opactwo Esrum na Zelandii, filia opactwa Clairvaux.

Daty fundacji różnią się w zależności od hasła. Główne hasło o opactwie podaje, że cystersi przybyli do Kołbacza w 1173 roku, ale to samo hasło w kalendarium mówi o dniu 2 lutego 1174 roku i o grupie pod kierunkiem Reinholda. Angielskie hasło o opactwie przyjmuje rok założenia 1173 i dodaje, że pierwszym opatem był Reinhold, a klasztor rozpoczął działalność w 1174 roku. Niemieckie hasło Kloster Kolbatz pisze, że klasztor został ufundowany w 1173 roku, a zasiedlony w 1174. Hasła niemieckie i angielskie rozdzielają więc te daty na fundację w 1173 i początek życia klasztoru w 1174 roku, a polskie hasło o opactwie używa obu bez wyjaśnienia.

Według hasła o opactwie mnisi zamierzali początkowo nazwać osadę Mera Vallis, czyli Czysta Dolina, jednak z nieznanych bliżej powodów pozostano przy dawnej, słowiańskiej nazwie Kolbatz.

Gospodarka i filie klasztoru

W 1183 roku mnisi zmienili według kalendarium bieg dolnej Płoni, a spiętrzenie wody koło Kołbacza podniosło poziom jeziora Miedwie. W 1185 roku książę Bogusław II nadał cystersom prawo korzystania z lasów w ziemi stargardzkiej, budowy młynów na Płoni i jej dopływach oraz połowu ryb dużymi sieciami w kilku jeziorach. Po 1237 roku powstawały grangie, czyli wielkie folwarki ze spichrzami, stajniami, browarami i warsztatami. Przed 1274 rokiem cystersi mieli według kalendarium ponad osiemnaście wsi i dwa miasta, a niemieckie hasło wylicza 28 majątków w 1236 roku i 64 wsie w 1323 roku.

Kołbacz założył trzy klasztory filialne: w Oliwie w 1186 roku, w Bierzwniku w latach 1280-1294 oraz w Mironicach, dla których hasło podaje rok 1278 ze znakiem zapytania. W XIV wieku według kalendarium skończył się okres intensywnego poszerzania majątku, a opactwo żyło z nagromadzonego kapitału, rozbudowując kościół klasztorny i zabudowania gospodarcze. Konflikty o ziemię prowadzono z joannitami w drugiej połowie XIII wieku i, według niemieckiego hasła, ze Stargardem o Gollnower Heide w pierwszej połowie XIV wieku. W kościele klasztornym pochowano według Wikipedii Świętobora I, księcia szczecińskiego, w 1413 roku, a świątynia była od założenia do likwidacji klasztoru jednym z kościołów grzebalnych książąt szczecińskich. Hasło o Kołbaczu dodaje, że żaden nagrobek się nie zachował.

Budowa kościoła

Według polskiego hasła o opactwie budowę kościoła rozpoczęto w 1210 roku jeszcze w stylu późnoromańskim, a ukończono w 1347 roku w stylu gotyckim. Niemieckie hasło rozkłada te daty inaczej: około 1308 roku kościół miał być dokończony jako trójnawowa bazylika, a w 1347 roku poświęcono wieloboczny chór. Dla zachodniej fasady z wielką rozetą niemieckie hasło podaje lata około 1265-1270. Z romańskiego kościoła ocalały według polskiego hasła przęsło prezbiterium, transept z kaplicami i dwa przęsła nawy głównej. Sklepienia gwiaździste w części pochodzą z 1500 roku, a w latach 1851-1852 zostały zrekonstruowane. Z dawnego kompleksu zachowały się też Dom Konwersów i Dom Opata. Dom Konwersów datuje hasło o opactwie na około połowę XIII wieku, a hasło o wsi Kołbacz na lata 1300-1340.

Likwidacja klasztoru i przebudowy

Ostatnim opatem był według kalendarium wybrany w 1534 roku Bartłomiej Schobbe, który w 1535 roku zrezygnował z urzędu i otrzymał od księcia Barnima IX odszkodowanie w postaci dworu, ziemi i dóbr ruchomych. Hasło o Kołbaczu pisze, że po reformacji nastąpiła sekularyzacja, dobra stały się domeną książąt, a oni przebudowali budynki klasztorne na zamek.

Opis dalszych przebudów w polskich hasłach nie jest jednolity. Hasło o opactwie mówi, że od 1555 roku w nawie głównej urządzono spichlerz, natomiast kalendarium wiąże przeznaczenie prezbiterium z transeptem na kaplicę, a nawy na spichlerz i wozownię z XVII wiekiem. Według tego samego hasła w 1720 roku rozebrano nawy boczne, a według kalendarium w 1721 roku po podporządkowaniu Pomorza Prusom rozpoczęto likwidację zabudowań klasztornych i pozostawiono kościół. Niemieckie hasło mówi ogólnie o XVIII wieku.

Pożar w 1662 roku: kościół czy zabudowania

Pożar z 1662 roku wymieniają dwa hasła, ale opisują go inaczej. Hasło o miejscowości Kołbacz pisze, że w 1662 roku ostatecznie zakończył się okres świetności osady w wyniku ogromnego pożaru, a dawny blask do niej nie wrócił. Nie wskazuje, co spłonęło. Hasło o opactwie wspomina o pożarze w opisie dawnego kościoła: romańskie kolumny o bogato rzeźbionych głowicach ocalały po pożarze w 1662 roku i znajdują się w Muzeum Narodowym w Szczecinie. To pozwala wiązać pożar z kościołem, ale żadne z przejrzanych źródeł nie podaje zakresu zniszczeń ani nie rozstrzyga, czy ogień objął także zabudowania klasztorne.

Kołbacz po klasztorze

Dziś dawny kościół klasztorny jest świątynią parafialną pod wezwaniem Najświętszego Serca Pana Jezusa i mieści się w prezbiterium oraz transepcie. Nawa główna według hasła o opactwie nadal pełni funkcję magazynu. Ołtarz główny to kopia tryptyku wykonana w 1990 roku, a oryginał z XV wieku znajduje się w archikatedrze św. Jakuba w Szczecinie. Dom Konwersów odrestaurowano w latach siedemdziesiątych XX wieku i przystosowano na dom kultury, a Dom Opata po konserwacji przeznaczono na bibliotekę. Zasady zwiedzania zespołu podaje parafia.

Wikipedia zapisała też podanie o klasztorze: przeor miał się zakładać z diabłem, że ten wprowadzi sieje, czyli ryby, do jeziora Miedwie, a mnisi piali jak koguty, więc diabeł wypuścił sieje do jeziora i uciekł. To podanie, nie fakt historyczny.