Bateria Kriegsmarine na wydmie w Przytorze

Podziemne Miasto na Wyspie Wolin to dawny zespół baterii artylerii nadbrzeżnej w Świnoujściu, w rejonie Przytoru, wpisany według Wikipedii do rejestru zabytków w 2016 roku. Niemieckie dowództwo Kriegsmarine budowało go dla ochrony bazy morskiej. Wikipedia podaje, że wzniesiono go w latach 1936-1938, a historię baterii zaczyna od 1935 roku, od decyzji o wzmocnieniu obrony portu wojennego. Strona muzeum pisze, że budowę rozpoczęto w 1936 roku, a pierwsze próbne strzelanie odbyło się w 1939 roku. Pierwsi żołnierze zajęli stanowiska w 1939 roku, według obu źródeł.

Zespół tworzy siedem żelbetonowych schronów. Cztery z nich to schrony koszarowo-bojowe, nazwane w Wikipedii Anton, Cäsar, Dora i Emil. Każdy miał część koszarową i część bojową z barbetą działa 15 cm SK C/28. Według muzeum zasięg dział wynosił około 20 km, a każda armata w pancerzu ważyła blisko 8 ton. Piąty schron, dwukondygnacyjny, był stanowiskiem kierowania ogniem całej baterii. Według Wikipedii miał dwa peryskopy, dalmierz i stalową kopułę pancerną o wadze ponad 60 ton, która zachowała się do dziś. Dwa schrony pomocnicze to maszynownia z agregatami prądotwórczymi i studnią oraz magazyn amunicji.

Nazwa „Vineta” pochodzi według Wikipedii od legendarnego miasta Wineta. Strona muzeum opisuje ją mniej jednoznacznie. Pisze, że około 1940 roku oryginalne działa zdemontowano i przewieziono do Holandii, gdzie zbudowano nową Baterię Vineta, a w świnoujskich schronach zamontowano starsze działa o podobnych parametrach, po czym świnoujską baterię także nazywa Baterią Vineta. W czasie wojny zespół dostał według muzeum radar do kierowania ogniem FuMo 214 Würzburg-Riese, a od 1941 roku służył do szkolenia artylerzystów lądowych Kriegsmarine.

Rok 1945 i przekazanie wojsku polskiemu

Według muzeum w marcu 1945 roku bateria wspierała ogniem oddziały niemieckie, które broniły przesmyku Dziwnów-Dziwnówek. W kwietniu 1945 roku obiekty opuszczono po wysadzeniu zamków armat. Kompleks zajęły oddziały radzieckie 5 maja 1945 roku, tego samego dnia, w którym według Wikipedii Armia Czerwona zdobyła Świnoujście. Do grudnia 1945 roku demontowano wyposażenie, a w styczniu 1946 roku obiekt przekazano armii polskiej. Wikipedia pisze tylko, że po paru miesiącach bateria trafiła do Wojska Polskiego.

Zapasowe stanowisko dowodzenia

Przez pierwsze lata nie było pomysłu na wykorzystanie schronów. Według muzeum w latach 50. XX wieku postanowiono przekształcić baterię w zapasowe stanowisko dowodzenia najwyższych władz wojskowych, a pierwszą dużą modernizację przeprowadzono około 1955 roku. Wikipedia datuje zmianę na początek lat 60., a w infoboksie podaje przebudowy z lat 1961-1963. Rozbieżność dotyczy też drugiego etapu: strona muzeum wskazuje rok 1965, w którym schrony połączono kilometrem podziemnych korytarzy, a Wikipedia mówi o pięciu schronach połączonych korytarzami o łącznej długości 1492 metrów.

Według Wikipedii schrony miały wtedy nowe role: schron A był stanowiskiem radiowym nadawczym, B dowodzenia, C obrony przeciwchemicznej z ambulatorium, D radiowym odbiorczym, a E mieścił stołówkę i kasyno oficerskie. Maszynownię wyposażono w dwa generatory o łącznej mocy 180 kW. Strona muzeum wymienia centralę telefoniczną, Radiowe Centrum Odbiorcze, kasyno i obiekt obrony przeciwchemicznej oraz podział terenu na pięć stref bezpieczeństwa. Wikipedia podaje numer jednostki wojskowej: JW 8646.

Opisy różnią się także co do tego, czyje dowództwo miało tu działać. Według muzeum kompleks był zapasowym stanowiskiem dowodzenia Dowódcy Frontu Nadmorskiego, Wikipedia pisze o Wysuniętym Stanowisku Dowódcy Frontu Północnego. Muzeum pisze, że w latach 80. XX wieku obiekt służył Dowódcy Marynarki Wojennej, a później Dowódcy 8 Flotylli Obrony Wybrzeża; Wikipedia umieszcza Marynarkę Wojenną w latach 80., a flotyllę w latach 90. Flotylla powstała w maju 1965 roku, a w 1994 roku otrzymała imię wiceadmirała Kazimierza Porębskiego, według Wikipedii. Ostatnie ćwiczenia z udziałem kompleksu to według muzeum manewry „Pirania” z 1995 roku, a według Wikipedii „Anakonda 95”.

Przejęcie przez muzeum i zwiedzanie

Według Wikipedii w 2007 roku wojsko podjęło decyzję o pozbyciu się obiektu z powodu przestarzałych schronów i kosztów utrzymania. Do wyboru była demilitaryzacja przez wysadzenie albo przekazanie instytucji pożytku publicznego. Muzeum Obrony Wybrzeża w Świnoujściu, które ma siedzibę w Forcie Gerharda, starało się o obiekt ponad cztery lata. Wikipedia podaje, że jednostkę skreślono z listy obiektów wojskowych 31 stycznia 2013 roku, a według muzeum gospodarzem obiektu muzeum zostało 31 grudnia 2013 roku. Zwiedzanie rozpoczęto według podpisu zdjęcia w Wikipedii 1 maja 2014 roku, a Wikipedia pisze też, że muzealnicy otworzyli obiekt w ciągu pięciu miesięcy, co przy podanych datach (od 31 grudnia 2013 do 1 maja 2014 roku) jest wartością przybliżoną. Muzeum jest prywatne i, jak pisze Wikipedia, niedotowane. Zasady zwiedzania podaje muzeum.

Pruskie forty Twierdzy Świnoujście, w tym Fort Zachodni, powstały w XIX wieku, a według Wikipedii zespół zbudowano dla obrony portu. Bateria z lat 30. XX wieku, opisana też jako zespół baterii artylerii nabrzeżnej Vineta, to osobne dzieło kolejnej epoki, o innej konstrukcji: żelbetonowe schrony zamiast ceglanych fortów.