Co o Wolinie pisano w IX, X i XI wieku

Najstarszy zapis wiązany z Wolinem pochodzi z połowy IX wieku. Według Encyklopedii Pomorza Zachodniego tak zwany Geograf Bawarski wymienił plemię Velunzani, któremu przypisał siedemdziesiąt grodów, a badacze utożsamiają je z Wolinianami. Hasło Wikipedii o historii miasta dodaje wzmiankę z około 870 roku w Żywocie św. Ansgara, który miał nazywać miasto jednym z największych w Europie. Encyklopedia ostrożniej mówi tylko, że badacze odnoszą do Wolina informację o złupieniu przez Duńczyków bogatego miasta na wybrzeżu słowiańskim.

Około 965 roku do krajów słowiańskich dotarł Ibrahim ibn Jakub, podróżnik pochodzący prawdopodobnie z Tortosy w Hiszpanii. Według przekładu przytaczanego w Wikipedii pisał o mieście nad oceanem, które ma dwanaście bram i przystań, gdzie używa się przepołowionych pni. Dodał, że mieszkańcy nie mają króla, a władzę sprawują starsi, i że walczą z Mieszkiem. Encyklopedia Pomorza Zachodniego nazywa ten opis sugestywnym obrazem Wolina, ale to relacja podróżnika, nie sprawozdanie z wykopalisk.

Thietmar z Merseburga określił w roku 1000 gród jako civitas magna, czyli wielkie miasto, według Wikipedii. Saxo Gramatyk pisał w Gesta Danorum, że w mieście, które badacze utożsamiają z Wolinem, żyją Słowianie i inne narody. Wikipedia przypomina także, że Helmold z Bosau poświęcił jednemu z tych miast osobny rozdział i wspomniał o jego zniszczeniu przez flotę duńską, ale chodzi tu o przekaz o Winecie, której związek z Wolinem badacze omawiają od dawna.

Adam z Bremy: największe miasto Europy

Najczęściej cytowany jest Adam z Bremy, który pisał w drugiej połowie XI wieku. W polskim przekładzie, jaki podaje Wikipedia, opis brzmi: „Jest to rzeczywiście największe z miast, jakie są w Europie. Zamieszkują je Słowianie łącznie z innymi narodami, Grekami i barbarzyńcami; także i sascy przybysze otrzymują prawo zamieszkania, byleby tylko nie występowali z oznakami swego chrześcijaństwa”. Kronikarz wspomina też o latarni morskiej, którą mieszkańcy nazywali ogniem greckim.

Warto zauważyć, że sam Adam poprzedza ten opis uwagą, iż o chwale miasta mówi się rzeczy wiele i zaledwie godne wiary. To nie jest więc suche sprawozdanie, tylko relacja z drugiej ręki, spisana w Bremie. Badacze cytowani przez Wikipedię mówią ostrożniej niż kronikarz: Orłowska i Stanisławski (2004) nazywają Wolin największym miastem na wybrzeżu Bałtyku, nie całej Europy. Jest to różnica zakresu, którą trzeba mieć w głowie, czytając zdanie o „największym mieście Europy”.

Co potwierdziły wykopaliska

Według Encyklopedii Pomorza Zachodniego archeolodzy odsłonili w Wolinie zabudowę mieszkalną i gospodarczą, nabrzeże i port, świątynię pogańskiego boga Trzygłowa, cmentarzyska, wraki łodzi klepkowych i skarby srebrne. Najstarsza osada powstała pod koniec VIII wieku lub na przełomie VIII i IX wieku. Po około stu latach był to już ośrodek rzemieślniczo-handlowy i węzeł wymiany dóbr, a okres od drugiej połowy X do połowy XI wieku badacze nazywają złotym wiekiem miasta.

Wikipedia, powołując się na Stanisławskiego i Filipowiaka (2013), opisuje rozwój miasta w kierunku północnym pod koniec X i na początku XI wieku. W rejonie dzielnicy Ogrody powstało nabrzeże portowe, a obok niego warsztaty: skórniczy i obróbki drewna, piece chlebowe i garbarnia. Warsztaty rzemieślnicze i targi działały także na Srebrnym Wzgórzu na północ od starego miasta. Sam gród otaczał wał obronny, ale część przylegająca do Dziwny, czyli port, nie była osłonięta. Pierwsze domy miały wiklinowe ściany i mierzyły około 5 na 6 metrów. Ulice wykładano przepołowionymi kłodami i faszyną.

Znaleziska potwierdzają dalekie kontakty. Wikipedia wymienia importy: kamienne naczynia z norweskiego steatytu, szklane paciorki z Bliskiego Wschodu, muszle kauri, jedwabie bizantyjskie oraz arabskie monety, dirhemy. Zbiory z wykopalisk gromadzi Muzeum Regionalne w Wolinie, które według własnych danych przechowuje setki tysięcy zabytków z wczesnośredniowiecznego miasta. Kres złotego wieku wyznaczyły według Encyklopedii najazdy Duńczyków pod koniec XII wieku, a Wikipedia za Stanisławskim i Filipowiakiem mówi o atakach w latach 1170-1184.

Ilu mieszkańców miał Wolin

Liczby podawane w literaturze to szacunki, nie wynik spisu. Wikipedia, powołując się na Orłowską i Stanisławskiego (2004), podaje, że w okresie największego rozwoju Wolin liczył od 8 do 10 tysięcy mieszkańców. Ta sama Wikipedia przywołuje starszą publikację „Z dziejów Ziemi Wolińskiej” (1973), według której mieszkańców było około 9 tysięcy, podczas gdy Gniezno i Poznań nie przekraczały wówczas 4 tysięcy.

Obie liczby mieszczą się więc w podobnym przedziale, ale wywodzą się z opracowań zbiorczych, a nie z pojedynczego wyliczenia opartego na liczbie domów. Dlatego bezpieczniej mówić, że badacze szacują ludność miasta na kilka do kilkunastu tysięcy osób, niż przytaczać jedną cyfrę jako ustaloną. Pewne jest jedno: według Encyklopedii Pomorza Zachodniego w X wieku Wolin był największym ośrodkiem Słowiańszczyzny północno-zachodniej.

Wspólna cecha tych źródeł jest taka, że kronikarze opisują wrażenie, jakie robiło miasto na przybyszach, a archeolodzy mierzą to, co zostało w ziemi. Gdy oba obrazy się spotykają, jak w przypadku portu, wałów i międzynarodowych towarów, hipotezy są najmocniejsze. Gdy kronikarz podaje superlatywy, jak „największe w Europie”, wykopaliska ich nie sprawdzą.