Kościół Mariacki w Chojnie według Wikipedii jest jednym z największych gotyckich kościołów w Polsce. Wzniesiony w latach 1389-1407, przeszedł katastrofę budowlaną w 1843 roku i pożar w 1945 roku, a potem przez kilkadziesiąt lat stał jako otwarta ruina. Jego odbudowa, prowadzona od lat 90. XX wieku, jest rozłożona na etapy.

Gotyk z lat 1389-1407 i rozbudowa w XV wieku

Według Wikipedii pierwsza świątynia na tym miejscu powstała tuż po lokacji miasta w drugiej połowie XIII wieku. W drugiej połowie XIV wieku rozebrano jej prezbiterium i zaczęto budować z cegły prezbiterium oraz trzy wschodnie przęsła nowego kościoła gotyckiego, a jego pierwszą część konsekrowano w 1407 roku. Drugi etap zakończył się w 1459 roku poświęceniem świątyni powiększonej o trzy kolejne przęsła. Ostatecznie powstała sześcioprzęsłowa hala bez transeptu, oparta od zachodu o masywną wieżę, a od wschodu zamknięta poligonalnym chórem z obejściem. To trzynawowy kościół halowy, a z zewnątrz ozdobiony jest glazurowaną cegłą.

Autorstwo przypisuje się warsztatowi Hinricha Brunsberga. Wikipedia zaznacza wprost, że to atrybucja: wynika z podobieństwa konstrukcji i dekoracji elewacji do obiektów łączonych z tym warsztatem, a nie z zachowanego dokumentu. Hasło nazywa Brunsberga legendarnym architektem późnego średniowiecza. Ten sam warsztat Wikipedia wiąże z przedłużeniem ratusza w Chojnie w XV wieku, który stoi kilkaset metrów dalej i według tego hasła zapewne budował ten sam warsztat.

Wieża po katastrofie z 1843 roku

Kościół przetrwał w stanie niemal nienaruszonym do 2 lipca 1843 roku, gdy zawalił się południowo-zachodni narożnik średniowiecznej wieży i zniszczył kaplicę świętej Anny. Według Wikipedii ocalałe elementy rozebrano i nigdy nie odbudowano. Nową, neogotycką wieżę zaprojektował Friedrich August Stüler przy prawdopodobnym udziale Carla Dieckhoffa i niejakiego Sulzera.

Daty i wysokości w źródle nie są jednolite. Wstęp hasła podaje, że wieża powstała w latach 1859-1861 i ma 102,6 metra, a rozdział o historii mówi o budowie w latach 1855-1861 i wysokości około 100 metrów. W latach 1932-1933 wieżę wzmocniono i przebudowano, co według Wikipedii zdeformowało jej pierwotną, malowniczą bryłę. Po remoncie z początku XXI wieku ta sama Wikipedia opisuje łączną wysokość 98 metrów, a konstrukcję zachowaną po 1945 roku szacuje na około 80 metrów, więc podanie jednej liczby bez zaznaczenia, o jaki stan chodzi, byłoby uproszczeniem.

Pożar 16 lutego 1945 roku

Według Wikipedii 16 lutego 1945 roku w wyniku pożaru wywołanego podpaleniem zniszczeniu uległy więźba dachowa, sklepienia i dziewięć filarów międzynawowych oraz wyposażenie korpusu nawowego, a także hełm wieży i wszystkie stropy w jej wnętrzu. Zachowały się ściany obwodowe wraz ze sklepieniami kaplic i empory oraz konstrukcja wieży do wysokości około 80 metrów. Od tamtego czasu kościół pozostawał w stanie otwartej ruiny.

W 1956 roku objęto go ochroną prawną. Projekt zabezpieczenia z 1952 roku nie został zrealizowany, a prace według projektu z 1960 roku prowadzono w ograniczonym zakresie w latach 1966-1970. Kolejną próbę podjęto w latach 1985-1990, po prawie 45 latach wystawienia murów na działanie pogody, a stan konstrukcji był wtedy według hasła ogólnie zły.

Odbudowa od lat 90. XX wieku

Pomiary ruiny wykonali w latach 1990-1991 studenci Politechniki Szczecińskiej. Pierwszy etap, czyli przykrycie korpusu nawowego dachem namiotowym o kształcie takim jak przed 1945 rokiem, przeprowadzono w latach 1994-1997. Ponieważ brakowało 9 z 14 filarów międzynawowych, zaprojektowano nowe podpory o neutralnej formie. Drugi etap objął wieżę: po awarii stalowej obejmy w 1997 roku wieżę zabezpieczono konstrukcją sieciową, a następnie odtworzono nieistniejące od 1945 roku zwieńczenie iglicy. Prace w wieży prowadzono w latach 2000-2008, a roboty przy tarasie widokowym w latach 2007-2009. Projekty wszystkich tych etapów opracował Maciej Płotkowiak z zespołem.

Trzeci etap, czyli odbudowa sklepień we wnętrzu, według Wikipedii nie ma jeszcze wypracowanej koncepcji. Pilniejsza okazała się wymiana pokrycia dachowego, ponieważ dachówka położona pod koniec lat 90. okazała się nietrwała. Proces zaczęty w 2012 roku zakończył się, ze względu na szczupłość środków, dopiero w 2020 roku. W kościele kręcono też jedną ze scen filmu Europa Larsa von Triera.

Inne kościoły Chojny

W starym mieście stoją trzy inne świątynie. Kościół Świętej Trójcy przy ulicy Malarskiej to według rejestru zabytków gotycka budowla z lat 1301-1342, należąca do 1536 roku do augustianów. Odbudowano go w latach 1959-1965. Kościół świętego Marka w Barnkowie, dawnym przedmieściu, jest późnogotycki, z XV wieku, i według Wikipedii był związany z klasztorem augustianów. Kościół Najświętszego Serca Pana Jezusa zbudowano w 1913 roku dla miejscowej gminy katolickiej, a jego budowę sfinansowano ze składek Polaków pracujących w pobliskich majątkach niemieckich.

Do murów dawnego miasta należy też Brama Świecka, jedna z dwóch zachowanych średniowiecznych bram wjazdowych, zbudowana w XV wieku z cegły na kamiennej podstawie. Druga to Brama Barnkowska.