Cmentarze wojenne w Szczecinie i na Pomorzu Zachodnim powstawały w różnych czasach i z różnych powodów. Jedne założono dla żołnierzy zmarłych w obozach jenieckich, inne po 1945 roku, gdy w jednym miejscu zbierano szczątki z rozproszonych mogił, jeszcze inne dopiero po 1991 roku, gdy możliwe stały się pochówki niemieckich ofiar wojny. W tekście zebrano miejsca, w których spoczywają polegli, jeńcy i zmarli w niewoli, według danych podawanych przez Wikipedię, Volksbund i opracowania lokalne.

Niemiecki cmentarz wojenny w Glinnej

Niemiecki cmentarz wojenny leży w Glinnej, w gminie Stare Czarnowo, na skraju Puszczy Bukowej. Utworzył go Volksbund Deutsche Kriegsgräberfürsorge jako zbiorowe miejsce wtórnych pochówków niemieckich ofiar II wojny światowej, przede wszystkim żołnierzy poległych lub zmarłych na ziemiach polskich. Według ewidencji Volksbundu spoczywa tu 30 076 osób, a cmentarz jest jednym z 13 założonych przez tę organizację w Polsce od 1991 roku.

Jesienią 2000 roku żołnierze polscy i niemieccy ogrodzili teren i wspólnie ustawili drewniany krzyż. W tym samym roku przeniesiono tu pierwsze szczątki ekshumowane z Cmentarza Centralnego w Szczecinie. Zasadnicze prace trwały w latach 2001-2003, a uroczyste otwarcie odbyło się 15 lipca 2006 roku. Pochówki były kontynuowane po otwarciu: według Volksbundu w kwietniu 2019 roku złożono tu 1183 kolejnych zmarłych.

Teren o powierzchni około 3,5 ha gmina Stare Czarnowo udostępniła nieodpłatnie. Główna aleja prowadzi do dużego drewnianego krzyża, a po jej bokach leżą kwatery mogił zbiorowych. Kamienne płyty podają nazwiska, imiona oraz daty urodzenia i śmierci w porządku alfabetycznym, bez stopni wojskowych i nazw jednostek. Przy wejściu stoi budynek z ekspozycją i księgami z nazwiskami. Zaplanowano miejsce dla około 32 500 osób.

W osobnym polu leży 2116 osób z mogiły odkrytej w 2008 roku w Malborku. Według badań gdańskiego oddziału Instytutu Pamięci Narodowej byli to najprawdopodobniej niemieccy cywile, w większości kobiety i dzieci, którzy zmarli lub zginęli w lutym i marcu 1945 roku. Pochowano ich w Glinnej 14 sierpnia 2009 roku. Po tym pochówku dotychczasową nazwę „Cmentarz Żołnierzy Niemieckich” zmieniono na „Niemiecki Cmentarz Wojenny”. Zasady odwiedzin podaje opiekun cmentarza, Volksbund.

Kwatera wojenna na Cmentarzu Centralnym

Cmentarz Centralny w Gumieńcach został otwarty 6 grudnia 1901 roku jako cmentarz miejski. Kwatera wojenna leży na jego głównej osi, między kaplicą a Pomnikiem Braterstwa Broni. Według Wikipedii spoczywa w niej 3379 żołnierzy: 367 polskich, w tym 203 nieznanych, i 3012 radzieckich, w tym 2586 nieznanych.

Kwatera powstawała stopniowo w latach 1946-1954. Chowano w niej żołnierzy ekshumowanych z tymczasowych miejsc pochówku z Pomorza Szczecińskiego, zwłaszcza z okolic Szczecina, Dobrej, Gryfina, Kołbaskowa, Nowogardu, Łobza i Płot. Złożono tu także szczątki żołnierzy poległych na ziemi meklemburskiej w czasie operacji berlińskiej. Ostatni pochówek odbył się w 1983 roku. Kwaterę tworzą cztery sektory rozdzielone aleją z cisowym żywopłotem. Stoją tu dwie armaty, płyta ku czci poległych nad Odrą i Bałtykiem, obelisk z napisem po rosyjsku oraz krzyż prawosławny ustawiony w 1994 roku.

Po 1945 roku do obszaru cmentarza włączono dawny cmentarz garnizonowy i teren wojskowy. Z dawnych nekropolii wojskowych Szczecina zostały dziś głównie ślady na skwerach.

Dawne cmentarze garnizonowe i jeńcy francuscy

Cmentarz wojskowy przy ulicy św. Wojciecha założono około 1750 roku i był pierwszym cmentarzem wojskowym w mieście. Pochowano na nim między innymi 104 francuskich jeńców z wojny prusko-francuskiej. Dla pochówków zamknięto go w 1900 roku, a w 1913 roku ciała z 577 grobów ekshumowano i przeniesiono na starszą część cmentarza. Po II wojnie światowej teren splantowano i zamieniono w skwer, bez ekshumacji. Przypomina o nim jeden głaz pochodzący z nagrobka jeńców francuskich.

Cmentarz garnizonowy przy ulicy Kopernika oddano do użytku 25 marca 1846 roku dla żołnierzy pruskich pułków stacjonujących w pobliskich koszarach. Zamknięto go przed 1939 rokiem. Dziś w jego miejscu jest skwer ze starodrzewem i fragmentem muru cmentarnego.

W północnej części osiedla Zawadzkiego, przy ulicy Litewskiej, leży cmentarz jeńców francuskich. Na poligonie w Krzekowie założono w czasie wojny prusko-francuskiej obóz, w którym umieszczono około 1700 żołnierzy francuskich. Według Wikipedii zmarło tam ponad 600 osób, a na cmentarzu złożono ciała 248 żołnierzy. Liczba pochowanych bywa podawana różnie: tablica odsłonięta w 1997 roku wymienia 244 osoby. Cmentarz jest wpisany do rejestru zabytków, a pośrodku porośniętego lipami terenu stoi krzyż.

Jeńcy w obozach i cmentarze po 1945 roku w regionie

Cmentarz wojenny w Stargardzie przy ulicy Reymonta założono w 1914 roku jako miejsce pochówku jeńców. Według Wikipedii spoczywa tam dziś 5004 jeńców różnych narodowości.

W Sosnowicach koło Golczewa w 1941 roku zaczęto budować niemiecki obóz jeniecki. Według Wikipedii w czasie budowy wybuchła epidemia tyfusu, a zmarło co najmniej około 300 osób, przy czym dokładnej liczby ofiar ani danych jeńców nie ustalono. Cmentarz jeńców wojennych ma dziesięć tablic i trzy granitowe krzyże: katolicki, prawosławny i greckokatolicki. Tablice poświęcono między innymi Holendrom, Włochom, Francuzom, Polakom, Rosjanom, Ukraińcom i Białorusinom.

W Drawsku Pomorskim przy ulicy 11 Pułku Piechoty leży cmentarz wojenny, przylegający do cmentarza komunalnego z 1850 roku. Według Wikipedii pochowano tu 3458 żołnierzy 1. Armii Wojska Polskiego poległych w operacji pomorskiej w lutym i marcu 1945 roku. Spoczywają tu także jeńcy amerykańscy i brytyjscy.

Cmentarz Żołnierzy Radzieckich w Chojnie urządzono w latach 1950-1954 przy ruinie kaplicy św. Gertrudy z 1684 roku. Plany wspólnej nekropolii pojawiły się w 1946 roku, a Chojnę wybrano, ponieważ w powiecie chojeńskim było najwięcej rozproszonych mogił żołnierskich. Według Wikipedii pochowano tu 3985 żołnierzy, z których tylko 972 znane są z imienia i nazwiska. Ich nazwiska wykuto na 22 tablicach z czarnego marmuru. Ostatni pochówek odbył się w 2006 roku, gdy złożono szczątki 91 żołnierzy ekshumowanych na Pomorzu Zachodnim.

W lesie koło Bornego Sulinowa leży radziecki cmentarz z 344 mogiłami, w tym 146 osób o nieustalonych personaliach. Powstał w 1945 roku po założeniu radzieckiej bazy wojskowej i działał do jej likwidacji w 1992 roku. Chowano tu żołnierzy i cywilów związanych z garnizonem, także członków rodzin. W 2007 roku przeniesiono tu szczątki z likwidowanych radzieckich cmentarzy wojskowych w Kołobrzegu i Białogardzie.

Cmentarze wojenne są miejscami spoczynku, a zasady wejścia i opieki ustalają ich zarządcy.