Zakład w Policach i jego rola w wojnie

Hydrierwerke Pölitz AG, czyli fabryka benzyny syntetycznej w Policach, była według Wikipedii jedną z dwunastu fabryk koncernu IG Farben produkujących paliwo ciekłe z węgla. Budowę rozpoczęto w 1937 roku w miejscu zakładu Norddeutsche Mineralölwerke, który regenerował paliwo okrętowe. Na czas wojny, na mocy uchwały rządu niemieckiego z 15 października 1939 roku, Police włączono w obręb Wielkiego Miasta Szczecina.

Paliwo wytwarzano metodą Bergiusa, opracowaną w latach dwudziestych XX wieku: rozdrobniony węgiel poddawano uwodornianiu pod ciśnieniem 200-300 atmosfer i w temperaturze 400-500 stopni Celsjusza. Według Wikipedii, która powołuje się na opracowanie Jana Matury, do uzyskania tony paliwa potrzeba było siedmiu ton węgla. Zakład zajmował 1500 hektarów, z czego 200 hektarów stanowiła zwarta zabudowa przemysłowa: budynki, kanały, silosy, studnie, sieć dróg i bocznica kolejowa.

Wikipedia, powołując się na pracę Raymonda Karlscha, podaje, że w 1943 roku fabryka wytworzyła 15 procent niemieckich paliw syntetycznych, czyli 577 tysięcy ton. Tabela produkcji w tym samym haśle podaje wielkości osobno dla poszczególnych paliw: benzyny VT-708 wytworzono w 1940 roku 22 838 ton, a w 1943 roku 296 822 tony, a obok niej w tabeli są m.in. benzyna DHD (163 731 ton w 1943 roku) i płynny gaz, więc liczba dla samej benzyny VT-708 nie jest sumą produkcji zakładu. Paliwo trafiało do lotnictwa, marynarki i wojsk lądowych.

Obozy pracy przymusowej przy fabryce

Rozbudowa i praca zakładu opierały się na robotnikach przymusowych sprowadzonych z krajów okupowanych przez Niemcy. Według Wikipedii przy fabryce działało kilka obozów. Pommernlager, przeznaczony dla Polaków i jeńców wojennych, istniał od 1940 roku do 24 marca 1945 roku. Tobruklager, od 1944 roku nazywany Jasenitzlager, przeznaczono dla robotników z krajów zachodnich, Czechów, Niemców i Włochów; w 1944 roku przebywało w nim według tego źródła 9 tysięcy osób. Były też obóz karny Hägerwelle i obóz Wullenweverlager. Jako pływający obóz wykorzystano statek SS Bremerhaven.

Liczby dotyczące ofiar pochodzą w literaturze z różnych szacunków. Wikipedia, cytując Jana Maturę, podaje, że przez pięć lat wojny w zakładzie pracowało 30 tysięcy robotników przymusowych, a 13 tysięcy z nich zmarło z wycieńczenia, ciężkiej pracy, chorób i braku opieki lekarskiej albo zostało zamordowanych. Jest to liczba z jednego źródła i nie ma dla niej potwierdzenia w opracowaniu instytucjonalnym.

Filia obozu KL Stutthof

Według Instytutu Pamięci Narodowej, który opisuje książkę Józefa Jagodzińskiego wydaną w Szczecinie w 2016 roku, policka filia obozu koncentracyjnego Stutthof powstała wiosną 1944 roku. Jej lokalizację wyznaczyło zapotrzebowanie na siłę roboczą w fabryce, a więźniów mogły dostarczyć obozy koncentracyjne i jenieckie. Wikipedia podaje jako czas powstania podobozu czerwiec 1944 roku i wymienia obok niego filię obozu Ravensbrück.

Transport z KL Stutthof trafił do prowizorycznego obozu letniego, położonego około kilometra na północny wschód od fabryki. Więźniowie pracowali w zakładzie i przy budowie obozu zimowego w Mścięcinie, który według IPN składał się z ponad trzydziestu baraków z płyt betonowych na trwałych fundamentach. Przeniesiono ich tam jesienią 1944 roku.

IPN podaje, że liczba więźniów w Policach wahała się od 800 w czerwcu do 2,8 tysiąca w sierpniu 1944 roku. Byli wśród nich Polacy, Rosjanie, Litwini, Łotysze, Niemcy, Francuzi, Jugosłowianie i Grecy, a pod koniec istnienia obozu prawdopodobnie także Żydzi.

Naloty i koniec produkcji

Fabryka była celem akcji wywiadu Armii Krajowej, znanej jako operacja Synteza, której zadaniem było rozpoznanie technologii produkcji. Pierwsze naloty alianckie odbyły się według Wikipedii w nocy z 4 na 5 września 1940 roku. Niemcy odpowiedzieli budową zapory balonowej i schronów. Zakład nadal wytwarzał paliwo w 1944 roku, a według Wikipedii produkcja ustała na kilka miesięcy przed końcem wojny.

Wikipedia, powołując się na Maturę, wymienia kilkanaście nalotów. Podczas ataku z 29 maja 1944 roku zginęły według tego źródła 123 osoby, a obóz Pommernlager częściowo spłonął. 13 stycznia 1945 roku w ciągu 14 minut 250 samolotów zrzuciło 1600 bomb lotniczych. Ostatni nalot odbył się 8 marca 1945 roku.

Po 1945 roku: Enklawa Policka

Po konferencji poczdamskiej teren fabryki znalazł się pod polską jurysdykcją, ale Police i okolice oddano do dyspozycji wojsk radzieckich. Enklawa Policka istniała według Wikipedii od 5 października 1945 roku do 25 września 1946 roku i obejmowała około 90 kilometrów kwadratowych. Obszar południowy, od Polic po Stołczyn, zlikwidowano 19 lipca 1946 roku, północny, aż do Trzebieży, 25 września 1946 roku.

Z fabryki wywieziono do ZSRR większość urządzeń hal, kotły wysokociśnieniowe, silniki, transformatory i warsztaty. Na terenie enklawy pracowało według Wikipedii ponad 20 tysięcy jeńców i robotników niemieckich. Dalszych zniszczeń dokonali zbieracze złomu. Istnienie enklawy opóźniło odbudowę Polic i przyczyniło się do tego, że siedzibą powiatu ziemskiego został Szczecin.

Teren dziś

Po zakładzie pozostały elewator węglowy, zespoły silosów, szkielety hal i naziemne schrony przeciwlotnicze, które Wikipedia opisuje jako siedem długich, sześć małych i pojedyncze schrony typów Splitterschutzzelle i Westermann. Zalane podziemia nie są udostępniane. Według Wikipedii zasiedla je około 600 nietoperzy, a teren objęto ochroną jako ostoję.

Pozostałości zakładu udostępnia do zwiedzania Stowarzyszenie Przyjaciół Ziemi Polickiej „Skarb”, które wytyczyło ścieżkę dydaktyczną. W dwóch schronach przy ulicy Spółdzielczej mieści się Muzeum Historyczne „Skarb”, gdzie od 2010 roku działa wystawa o historii miasta, zakładu i obozów. Ruiny dawnej fabryki benzyny syntetycznej są terenem poprzemysłowym, po którym porusza się wyłącznie wyznaczoną trasą. Zasady zwiedzania podaje stowarzyszenie.