Wał moreny nad morzem

Klif to stroma ściana brzegu, którą wycina w lądzie morze. Słownik opisuje go jako formę powstałą w wyniku abrazji, czyli ścierania brzegu przez okruchy skalne poruszane przez fale. Na Wolinie ścianę klifu budują osady z epoki lodowcowej. Według Wikipedii Pasmo Wolińskie to wysoki, zalesiony wał morenowy, który kończy się nad morzem klifem, a w pasie nadmorskim tworzy najwyższe w Polsce wybrzeże klifowe.

Woliński Park Narodowy, który obejmuje ten odcinek, opisuje swój krajobraz tak: dominuje pasmo wzniesień moreny czołowej graniczące z morzem i Zalewem Szczecińskim. Wzgórza morenowe zajmują około 75 procent powierzchni parku, a najwyższe z nich, Grzywacz, ma 115,9 m n.p.m. Przy samym brzegu pasmo urywa się klifem, który strona parku opisuje jako najwyższy z aktywnych, z wysokością 93 m. Wikipedia w haśle o parku podaje 95 m, więc wysokość klifu warto traktować jako wartość przybliżoną. Sam szczyt wzniesienia Gosań ma według Wojskowej Mapy Topograficznej, którą cytuje Wikipedia, 93,4 m n.p.m.

Budowę geologiczną Wzgórz Wolińskich bada Uniwersytet Szczeciński. Program jego sesji terenowej mówi o osadach plejstoceńskich i holoceńskich odsłaniających się w klifie wolińskim oraz o wzgórzach morenowych z ostatniego zlodowacenia, czyli vistuliańskiego, które po ustąpieniu lądolodu kształtowały procesy denudacyjne i eoliczne. Zachodni skraj wyspy to według tego samego programu strefa zaburzonych glacitektonicznie utworów czwartorzędowych i mezozoicznych, głównie kredowych. To lądolód spiętrzył i połamał starsze warstwy w łuski, które do dziś widać w rzeźbie jako garby i obniżenia między nimi.

Jak działa klif żywy

Wikipedia rozróżnia klify według tego, czy fale jeszcze do nich sięgają. Klif żywy, zwany też czynnym, leży w strefie oddziaływania fal i jest przez nie niszczony. U jego podstawy powstaje nisza abrazyjna, a gdy się pogłębia, nad nią ściana obrywa się i brzeg się cofa. Klif martwy leży poza zasięgiem fal i zwykle pokrywa go gruba warstwa osadów stokowych. Klif odmłodzony to martwy, który fale znów podcinają, na przykład po podniesieniu poziomu wody albo w czasie bardzo silnych sztormów.

Na Wolinie jest kilka przykładów. Wikipedia klasyfikuje wzgórze Gosań jako klif abrazyjny osypiskowy: piaszczysto-żwirowe zbocze osypuje się pod kątem naturalnego zsypu, a u podnóża tworzą się stożki nasypowe, z których fale wypłukują piasek i zostają same kamienie. Według tego hasła klif reaguje natychmiast na podcinające fale, wysuszający wiatr i spływającą wodę opadową. Jeśli zbocze porośnie krzewami albo drzewami, górna część się wzmacnia i korona klifu staje się pionowa.

Sąsiednia Kawcza Góra ma 61 m n.p.m., a tuż nad klifem, na wysokości 56,9 m n.p.m., znajduje się punkt widokowy. Cały nadmorski odcinek leży w Wolińskim Parku Narodowym, więc obowiązują tu zasady poruszania się po szlakach, które podaje zarządca. Z krawędzi lepiej trzymać się z daleka, bo to ściana, która nadal się osuwa. Eksponaty o klifach i geologii wyspy pokazuje też Muzeum Przyrodnicze Wolińskiego Parku Narodowego w Międzyzdrojach, gdzie dioramy przedstawiają między innymi nadmorskie klify, a wystawa geologiczna obejmuje bursztyn bałtycki.

Tempo cofania brzegu

Wikipedia, w haśle o Wolińskim Parku Narodowym, podaje, że abrazja klifowego wybrzeża przesuwa linię brzegu o około 80 cm rocznie. Hasło nie podaje, z jakiego okresu i z jakich pomiarów pochodzi ta wartość, więc to rząd wielkości, a nie dokładna liczba.

Wolin ma też zapis dawnego morza zachowany w terenie. Program sesji terenowej Uniwersytetu Szczecińskiego mówi, że droga z Zalesia do Lubina biegnie po stromych skłonach łusek, dodatkowo podciętych przez abrazję morską około 7 tysięcy lat temu. To klif kopalny, czyli dawny brzeg, od którego morze się wycofało. Ta sama sesja wspomina, że klif południowy wyspy, od strony zalewu, bywa lokalnie okresowo czynny, czego przykładem jest Skała Bielikowa. Od strony zalewu leży też Grodzisko w Lubinie, które według opisu stoi na najwyższym klifie wybrzeża Zalewu Szczecińskiego, na wysokości 43 do 52 m n.p.m., i jest punktem widokowym.

Na wzniesieniu Strażnica, 73,9 m n.p.m., stoi Latarnia Morska Kikut, przerobiona w 1962 roku z dziewiętnastowiecznej wieży widokowej. Wieża ma 18,2 m, a światło znajduje się na wysokości 91,5 m n.p.m.

Dziwnówek, Trzęsacz i Niechorze

Klif nie musi być wysoki, by był chroniony. Rezerwat przyrody Klif w Dziwnówku ma 4,17 ha i leży wzdłuż plaży, kilkaset metrów na wschód od zabudowań Dziwnówka. Utworzono go 8 lutego 2017 roku, tego samego dnia co rezerwat Klif w Łukęcinie. Według Wikipedii były to pierwsze w województwie zachodniopomorskim rezerwaty ekosystemów brzegu morskiego. Obejmuje wydmy i tereny leśne, z erozji których powstał klif, a celem ochrony jest zachowanie krajobrazu ściany brzegu morskiego w obrębie naturalnych procesów abrazji. Cofanie brzegu odsłania tu pozostałości tuneli i schronów z lat 50. XX wieku, zbudowanych do obrony przed desantem od strony morza.

Mierzeja Dziwnowska pokazuje drugą stronę tego samego procesu. Według programu sesji terenowej Uniwersytetu Szczecińskiego ekstremalny sztorm z 1913 roku zniszczył tam Kurhaus, jeden z największych nad Bałtykiem domów zdrojowych. Ta sama sesja omawia rolę budowli hydrotechnicznych w zmianie bilansu osadów i morfodynamiki wybrzeża.

Najsłynniejszym świadectwem cofania brzegu jest kościół w Trzęsaczu, który stał kiedyś 1,8 do 2 km od morza. Wikipedia podaje, że w 1750 roku od klifu dzieliło go 58 m, w 1806 roku 14,5 m, w 1855 roku około 5 m, a w 1868 roku jeden metr. Ostatnie nabożeństwo odbyło się 2 marca 1874 roku. Datę zawalenia się ściany północnej Wikipedia podaje jako rok 1900, a muzeum na swojej stronie jako rok 1930, więc w różnych opracowaniach pojawiają się obie daty. Historię kościoła i proces abrazji opowiada Multimedialne Muzeum na Klifie, a w okolicy stoi też Latarnia Morska Niechorze, zbudowana na wysokim klifowym brzegu. Komisja z 1860 roku rozważała dla latarni także okolice Trzęsacza, ale ministerstwo żeglugi je odrzuciło i w 1863 roku zaczęto budowę w Niechorzu.