Odra pod Szczecinem nie płynie jednym korytem. Koło Widuchowej rozdziela się na dwa ramiona, a każde z nich ma inną historię, inną rolę i inną nazwę na kolejnych odcinkach. Według Wikipedii rozdział następuje w 704,1 km biegu rzeki, a obie odnogi razem wytyczają obszar Międzyodrza. Kto chce zrozumieć, dlaczego szczecińskie mosty stoją tam, gdzie stoją, powinien zacząć od tego rozwidlenia.

Dwa ramiona, trzy nazwy

Odra Zachodnia jest według Wikipedii pierwotnym korytem rzeki. Jej górny odcinek o długości 17,1 km stanowi granicę polsko-niemiecką, a powyżej wsi Pargowo przestaje być rzeką graniczną. Odra Wschodnia na odcinku od Widuchowej do Gryfina powstała natomiast jako sztuczny przekop, wykonany na początku XX wieku. Dziś płynie nią większość wód Odry, a według Encyklopedii Pomorza Zachodniego jest to odcinek drogi wodnej o długości 26,4 km, którym statki idą z górnego biegu rzeki do portu w Szczecinie.

Na początku Odry Zachodniej stoi jaz zastawkowy z 1914 roku o długości 78 m. Wikipedia pisze, że miał kierować wodę do nowego koryta Odry Wschodniej i chronić starsze koryto przed nadmierną erozją. Obie rzeki mają klasę żeglugową Vb, czyli należą do tej samej odrzańskiej drogi wodnej.

Nazwy zmieniają się wzdłuż biegu. Odra Wschodnia kończy się według Wikipedii przy szczecińskim Kluczu. Dalej, do jeziora Dąbie, ramię nosi nazwę Regalica, wprowadzoną urzędowo w 1949 roku w miejsce niemieckiej nazwy Grosse Reglitz. Od ujścia Parnicy do jeziora ten sam nurt nazywa się według Wikipedii Mienia, po niemiecku Mönne. Ta sama Wikipedia zachowała też ciekawostkę z dawnych słowników: w Słowniku geograficznym Królestwa Polskiego z 1886 roku Odra Wschodnia występuje pod nazwą Żuraw.

Nazewnictwo bywa w źródłach niespójne. Hasło o Regalicy wymienia wśród mostów na tej rzece także most zwodzony w Gryfinie, a hasła o Odrze Wschodniej i o samym moście w Gryfinie umieszczają go nad Odrą Wschodnią. Przy opisie przeprawy w Gryfinie trzymam się więc wersji z haseł o moście i o Odrze Wschodniej.

Cofka z Zalewu i woda, która zmienia kierunek

Według Wikipedii odcinek Odry Wschodniej do Gryfina, czyli do 718,5 km, ma charakter rzeczno-morski, a bliżej Szczecińskiego Węzła Wodnego staje się coraz bardziej morski. Widać tam wpływ stanów morza i Zalewu Szczecińskiego: wiatr z północy wywołuje cofkę, wiatr z południa obniża lustro wody. Im mniejszy przepływ w rzece, tym silniej działają wiatry północne. Dla kogoś, kto stoi na moście i patrzy na wodę, oznacza to, że poziom rzeki zależy od pogody nad Bałtykiem tak samo jak od deszczu w górnym biegu.

Wody Odry Wschodniej rozchodzą się dalej na dwie strony. Część trafia strugą Skośnicą do Odry Zachodniej, a reszta idzie Regalicą do jeziora Dąbie i kanałami wraca do głównego nurtu rzeki. Między Regalicą a Odrą Zachodnią leży Międzyodrze, a obie rzeki łączą według Wikipedii Skośnica, sztuczny Kanał Leśny, Parnica i wiele kanałów na samym Międzyodrzu.

Mosty na Odrze Zachodniej i Wschodniej w Gryfinie

Według Wikipedii pierwszym mostem nad Odrą Wschodnią jest most w Gryfinie, w ciągu drogi wojewódzkiej nr 120, a ta sama droga biegnie dalej przez Odrę Zachodnią do wsi Mescherin w Niemczech. Pierwsze mosty na obu ramionach zaczęto budować w 1306 roku razem z groblą przez Międzyodrze. W 1640 roku wycofujący się Szwedzi spalili je w czasie wojny trzydziestoletniej. Dzisiejszy most zwodzony w Gryfinie to stalowa kratownica z lat 1911-1913, wysadzona w środkowej części w 1945 roku i odbudowana w 1955 roku. Wikipedia podaje, że klasa żeglugowa Vb zakłada prześwit 5,25 m, a most ma 5,17 m, więc według tego opisu nie trzeba go podnosić. Wyżej, w górę rzeki, Odrę Wschodnią przecina autostrada A6: według Wikipedii stalowy most ma tu 266,10 m długości i 13,40 m szerokości, a nad Odrą Zachodnią 244,70 m.

Szczecin: most na każdym ramieniu

Most Długi przerzucony nad Odrą Zachodnią to według Encyklopedii Pomorza Zachodniego pierwszy most miasta, wzmiankowany w 1283 roku. Przez wieki był drewniany i niezwodzony, a według Encyklopedii pełnił też funkcję południowej granicy portu rzecznego i morskiego. Przęsło zwodzone z dwiema podnoszonymi klapami dostał w 1820 roku. Mogły przez nie przepływać statki o szerokości do 11,2 m, a cały most miał po przebudowie 105 m długości. Nowy most zwodzony, zwany Mostem Hanzy, oddano w 1903 roku. Jego klapy podnosiły się w 20 sekund, a w jezdni biegły tory tramwajowe. Wycofujące się wojska niemieckie wysadziły go 20 kwietnia 1945 roku.

Na filarach położono najpierw drewniany pomost. Encyklopedia opisuje, że 19 września 1947 roku odbyła się na nim uroczystość przekazania portu szczecińskiego władzom polskim. Rok odbudowy mostu różni się w dwóch źródłach: Encyklopedia Pomorza Zachodniego pisze o 1957, Wikipedia o 1959. Obie zgadzają się, że most był zwodzony do 2000 roku, gdy podczas renowacji zespawano go na stałe.

Drugą przeprawą jest Most Cłowy na Regalicy. Według Encyklopedii Pomorza Zachodniego jego początki sięgają początku XIV wieku, kiedy w tym miejscu pobierano cło od przepływających statków. Od niemieckiej nazwy Zollbrücke wywodzi się dzisiejsze miano. Most był elementem ciągu komunikacyjnego zwanego Kamienną Groblą, który łączył Szczecin z Dąbiem i dalszym Pomorzem. W latach 1909-1911 miasto zbudowało nowy most zwodzony o długości 195 m, a po jego zniszczeniu w czasie wojny w 1947 roku stanęła tymczasowa konstrukcja typu Baileya na drewnianych podporach. Obecny most kablobetonowy otwarto w 1960 roku. Przed oddaniem obciążono go dziewięcioma czołgami po 34 tony, a długość całkowita wynosiła 204,85 m. W 2016 roku, według Wikipedii, przeprawę zamknięto z powodu stanu technicznego, a w 2017 roku na starych filarach i przyczółkach zamontowano nowe stalowe przęsła, dwa segmenty o wymiarach 14 na 100 m.

Jest też przeprawa kolejowa: według Encyklopedii Pomorza Zachodniego nad Międzyodrzem stoi sześć mostów kolejowych, w tym zwodzony most nad Regalicą. Podnoszone przęsło tego mostu wpisano do wojewódzkiego rejestru zabytków pod numerem 545 decyzją z 7 grudnia 2009 roku.

Jak to zobaczyć

Najłatwiej obejrzeć oba ramiona z brzegu w Szczecinie i w Gryfinie, a z wody zrobi to wycieczka kajakowa po szlakach Parku Krajobrazowego Dolina Dolnej Odry. Mosty są czynnymi przeprawami i część z nich ma ruch tramwajowy lub drogowy, więc najlepiej oglądać je z nabrzeży i bulwarów.