Lądolód przywlókł na Pomorze Zachodnie bloki skał z dalekiej północy i zostawił je w polach, lasach i na cmentarzach. Część z nich ludzie obdarzyli imionami, krzyżami i podaniami. Dwa miejsca w regionie pokazują to najlepiej: cmentarz w Tychowie z głazem Trygław i Wzgórza Bukowe pod Szczecinem.

Trygław w Tychowie: największy, ale ile ma metrów

Głaz leży w środku cmentarza przy ulicy Bobolickiej. Według Wikipedii jest największym głazem narzutowym w Polsce. Tak samo pisze Encyklopedia Pomorza Zachodniego, która dodaje, że to skała metamorficzna, paragnejs z granatami, a na jej powierzchni widać wygłady i rysy lodowcowe. Wikipedia opisuje ciemnoszary gnejs przyniesiony ze Skandynawii.

Liczby się jednak rozchodzą. Hasło o samym głazie w Wikipedii podaje obwód około 50 metrów, długość 16 m, szerokość 11 m i łączną wysokość 7,8 m, z czego 4 m siedzą pod ziemią. Objętość to około 700 metrów sześciennych, a masa około 2000 ton. Hasło o miejscowości Tychowo w tej samej Wikipedii mówi o obwodzie 44 m, długości 13,7 m i szerokości 9,3 m. Encyklopedia Pomorza Zachodniego podaje obwód około 50 m, wysokość nad gruntem 3,8 m i wagę około 200 tysięcy kilogramów, czyli około 200 ton, a więc dziesięć razy mniej niż Wikipedia. Zgadza się tylko objętość, około 700 m³. Pochodzenie też opisano różnie: Wikipedia wskazuje Skandynawię, Encyklopedia Pomorza Zachodniego Szwecję.

Tytuł największego Wikipedia potwierdza porównaniem. Drugim w Polsce jest według niej Głaz Mszczonowski w Zawadach w województwie łódzkim, o obwodzie około 40 m. To jednak piaskowiec wyrwany z podłoża przez lodowiec, a nie skała przywleczona ze Skandynawii.

Trzygłowy bóg, książę z karocą i krzyż

Nazwa nawiązuje do Trygława, słowiańskiego boga o trzech twarzach. Według legendy głaz był miejscem jego kultu. Podanie mówi też, że pod kamieniem zakopano złoty posąg bóstwa. Inna opowieść głosi, że jeden z książąt zachodniopomorskich wjechał na głaz karocą zaprzężoną w cztery konie i zawrócił nią. Głaz nazywa się też Diabelskim Kamieniem albo Ołtarzem Trygława. To podania, nie potwierdzone fakty.

Z krzyżem wiąże się udokumentowana historia, którą podaje Wikipedia. W pierwszą niedzielę 1874 roku niemieccy mieszkańcy wznieśli na głazie drewniany krzyż z figurą Chrystusa. Figurę wykonał rzeźbiarz Wilhelm Theodor Achtermann, a odlano ją w berlińskiej odlewni żeliwa Moritza Geißa. Pod krzyżem jest tablica z czterowierszem, którego sens brzmi: Chrystus zamknął Trygława pod kamieniem. Dziś w dzień Wszystkich Świętych głaz służy za ołtarz podczas mszy na cmentarzu.

Od 1954 roku Trygław jest pomnikiem przyrody, a od 1996 roku widnieje w herbie Tychowa. Ponieważ stoi na czynnym cmentarzu, obowiązuje tu cisza i szacunek.

Wzgórza Bukowe: głazy z imionami

Pod Szczecinem lądolód zostawił w Puszczy Bukowej głazy mniejsze niż Trygław, za to liczne. Według Wikipedii zinwentaryzowano ich tu 880, a kilkadziesiąt ma obwód powyżej 7 metrów. Wiele z nich ma nazwy i podobne podania.

Głazy, które zniknęły w drogach i murach

Wikipedia przypomina, że dawniej głazów w puszczy było znacznie więcej, a miejscowa ludność zużywała je na mury i brukowane drogi. Według jednej z anegdot z olbrzymiego głazu koło Dobropola zbudowano drogę do Kołowa, a głaz leżący przy Drodze Grońskiego miał posłużyć do budowy elementów kolumnady Galerii Narodowej w Berlinie. To anegdoty przytaczane w Wikipedii, bez potwierdzenia w dokumentach. Głazy leżą na terenie Szczecińskiego Parku Krajobrazowego „Puszcza Bukowa”.