Sydonia von Borck to jedna z najbardziej znanych postaci pomorskich podań, a zarazem osoba, o której zachowały się akta sądowe. Te dwie warstwy łatwo pomylić: proces z lat 1619-1620 jest udokumentowany, a opowieść o zemście na książętach to legenda spopularyzowana przez literaturę. Poniżej oddzielamy jedno od drugiego.

Kim była Sydonia

Według Wikipedii i Encyklopedii Pomorza Zachodniego urodziła się około 1548 roku w Strzmielach, w rodzinie rycerskiego rodu Borcków. Po śmierci ojca opiekę nad nią i siostrą przejął brat Ulrich. Encyklopedia pisze, że brat nie wywiązał się z umowy o rocznej rencie i posagu, i to miało być początkiem tragicznych losów sióstr. Wikipedia dodaje, że według akt sądowych Sydonia przez lata prowadziła spory o spadek, zmieniała miejsca zamieszkania i miała opinię osoby konfliktowej. Mieszkała m.in. w Szczecinie, Stargardzie, Chociwlu i w Resku. W Resku stoją dziś ruiny zamku rycerskiego rodu Borcków.

W 1604 roku, jak podają oba źródła, została przyjęta do ewangelickiego zgromadzenia dla panien w Marianowie, w dawnym klasztorze cysterek. Z racji wieku i pochodzenia została zastępczynią przełożonej, ale po roku pozbawiono ją tej funkcji. Wikipedia podaje powód: uznano ją za osobę konfliktową i zgryźliwą. Dziś w zespole klasztornym w Marianowie stoją gotycki kościół i zachodnie skrzydło klasztoru.

Oskarżenie i proces

Encyklopedia Pomorza Zachodniego podaje, że plotka o uprawianiu czarów pojawiła się w 1612 roku, a w 1619 roku oskarżenie wniósł Jost von Borcke, od 1611 roku zarządca klasztoru w Marianowie. Według tego samego źródła przeciw Sydonii wystąpiło około 50 osób, a szczególnie obciążające okazały się zeznania zielarki Wolde Albrechts. Wikipedia zaznacza, że Sydonia otaczała się zwierzętami, kontaktowała się z zielarkami i udzielała porad lekarskich. Wikipedia łączy to z pierwszym oskarżeniem o czary w 1612 roku.

Wikipedia opisuje przebieg procesu tak:

Encyklopedia Pomorza Zachodniego streszcza to krócej: pod wpływem tortur przyznała się do wszystkich stawianych zarzutów, a w 1620 roku uznano ją za winną śmierci dziewięciu osób.

Egzekucja: data i miejsce

Wyrok brzmiał: ścięcie, a następnie spalenie ciała. Encyklopedia Pomorza Zachodniego podaje, że wykonano go 19 sierpnia 1620 roku przy Bramie Młyńskiej w Szczecinie, za murami miasta, mieczem. Wikipedia w ramce biograficznej też wpisuje 19 sierpnia 1620 roku, lecz w tekście pisze, że ostateczny wyrok zapadł 1 września 1620 roku, a dokładna data śmierci nie jest znana. Wersje się więc nie zgadzają i nie ma powodu uznawać jednej za pewną. Zgodne jest miejsce: przed Bramą Młyńską.

Wikipedia dodaje, że w rocznicę śmierci członkowie Szczecińskiego Towarzystwa Historycznego składają kwiaty w pobliżu miejsca stracenia.

Przepowiednia dla Gryfitów

Wśród zarzutów, według Wikipedii, najpoważniejszym było rzucenie klątwy na ród książąt pomorskich, Gryfitów. Sydonia miała po rozstaniu z księciem Ernestem Ludwikiem przepowiedzieć, że nie minie 50 lat, a ród wyginie. Wikipedia pisze, że uznano to za przestępstwo polityczne, zwłaszcza wobec niewyjaśnionych zgonów kolejnych książąt. Ostatni z nich, Bogusław XIV, zmarł bezpotomnie w 1637 roku.

Wikipedia opisuje więc zarzut klątwy i to, że ludzie powiązali go z wymieraniem książąt. Źródło mówi tylko o tym, że takie oskarżenie postawiono.

Legenda o dwórce i księciu

Encyklopedia Pomorza Zachodniego nazywa opowieść o Sydonii jedną z najpopularniejszych pomorskich legend doby romantyzmu. Według legendy młoda, piękna dziewczyna trafiła na dwór w Wołogoszczy, zakochał się w niej książę Ernest Ludwik i obiecał jej małżeństwo, ale z powodów dynastycznych nie dotrzymał obietnicy. Za zdradę Sydonia miała zemścić się na całej dynastii.

Wikipedia podaje ten wątek jako część biografii: Sydonia mieszkała na dworze księcia Filipa I w Wołogoszczy, przyjęła oświadczyny jego syna Ernesta Ludwika, a ten pod naciskiem rodziny wycofał się i w 1577 roku ożenił się z Zofią Jadwigą Brunszwicką. Encyklopedia przedstawia tę samą historię jako legendę. Rok ślubu księcia, 1577, podaje Wikipedia, a Encyklopedia traktuje historię uczucia i zemsty jako legendę.

Powieść Meinholda i dalsze losy tematu

Legendę rozsławił Wilhelm Meinhold romansem „Sidonia von Bork, die Klosterhexe”. Encyklopedia Pomorza Zachodniego podaje, że ukazał się w 1843 roku, natomiast Wikipedia w bibliografii wymienia wydanie z 1847 roku, więc przy dacie trzeba zaznaczyć rozbieżność źródeł. Angielskie tłumaczenie „Sidonia the Sorceress” z 1849 roku przygotowała Jane Francesca Elgee, matka Oscara Wilde'a. W 1860 roku Edward Burne-Jones namalował dwa obrazy inspirowane tą opowieścią. Theodor Fontane napisał opowiadanie „Sidonie von Borcke”, traktując materiał historyczny swobodnie, a Ludwig Hamann wydał w 1910 roku powieść o klasztornej czarownicy z Marianowa.

Tekst Wikipedii zauważa, że kilkadziesiąt lat po śmierci Sydonii piszący o niej dowodzili jej niewinności i chętnie powielali jej wizerunek. Portret podwójny, przedstawiający ją jako młodą i starą kobietę, jest według Wikipedii dziełem nieznanego autora z XVIII wieku i znajduje się w Muzeum Narodowym w Szczecinie.

Do współczesnych nawiązań Wikipedia zalicza powieść Leszka Hermana „Sedinum. Wiadomość z podziemi” oraz książkę Elżbiety Cherezińskiej „Sydonia. Słowo się rzekło” z 2023 roku.