Choszczno leży nad jeziorem Klukom, na Pojezierzu Choszczeńskim, i według Wikipedii od XIV wieku było miastem otoczonym murami. Z tamtych fortyfikacji, z gotyckiej fary i z legend o założycielu zostało dziś niewiele, bo w 1945 roku miasto spłonęło prawie całe. Zostały jednak mury, które da się obejść pieszo, i płaskorzeźba, o której Wikipedia pisze, że jest rzadkością na skalę europejską.

Mury, baszty i bramy z XIV i XV wieku

Według Wikipedii w czasie rozkwitu miasta w XIV i XV wieku system obronny Choszczna składał się z murów kamienno-ceglanych, 36 czatowni, 5 baszt obronnych i 3 bram: Wysokiej, Młyńskiej i Kamiennej. Na rynku stał kościół parafialny z cmentarzem, ratusz, dom handlowy, kramy i jatki, a ulice układały się w plan czterech głównych ulic i poprzecznych.

Wikipedia w wykazie zabytków zaznacza, że do dziś zachowały się tylko niewielkie fragmenty murów. Ponad połowa muru północnego istnieje nadal, a z muru południowego i zachodniego przetrwały pojedyncze odcinki, przy ulicach Lipcowej, Bohaterów Warszawy i Mur Południowy. Zachował się też wał ziemny nazywany dawniej Mnisim wałem. Barbakan Bramy Kamiennej, czyli rondel przedbramia z XIV i XV wieku przy ulicy Wolności, według tego samego hasła mieści dziś siedzibę Rady Miejskiej. Wikipedia nie podaje łącznej długości murów, więc tej liczby tu nie ma.

Fara z Drzewem Jessego

Przy rynku stoi kościół Narodzenia Najświętszej Maryi Panny. Według strony parafii w XIII wieku stała tu romańska świątynia, którą wzniesili cystersi z Kołbacza po otrzymaniu tych ziem od księcia Władysława Odonica w latach 1232-1233. W 1309 roku miejską świątynię objęli joannici i według parafii to oni w pierwszej połowie XIV wieku zbudowali dzisiejszy gotycki kościół, a wieżę ukończono około 1400 roku. W 1636 roku, podczas wojny trzydziestoletniej, kościół spłonął, a w latach 1859-1862 Emil Karl Flaminius przeprowadził jego neogotycką przebudowę.

Najcenniejszym zabytkiem wnętrza jest według Wikipedii Drzewo Jessego, czyli ceramiczna płaskorzeźba przedstawiająca rodowód Chrystusa, datowana na około 1350 rok. W środku widnieje ukrzyżowany Chrystus z Maryją i świętym Janem, a po bokach 21 wizerunków przodków Chrystusa. Wikipedia pisze, że choszczeńskie Drzewo Jessego to rzadkość na skalę europejską, a strona parafii nazywa je obiektem unikatowym w skali krajowej, a nawet europejskiej, ze względu na formę płaskorzeźby. To oceny tych dwóch źródeł, a nie wynik porównania z innymi zabytkami.

Skąd płaskorzeźba się tu wzięła, źródła nie rozstrzygają jednoznacznie. Według Janiny Kochanowskiej, którą cytuje Wikipedia, powstała w XIV wieku dla nieistniejącego już klasztoru franciszkanów, a po dwóch pożarach w XVII wieku trafiła na zewnętrzną ścianę fary. Do wnętrza przeniesiono ją w połowie XIX wieku, podczas remontu. Ta sama Wikipedia dopuszcza, że może pochodzić z klasztoru cystersów w Bierzwniku. Dzisiaj płaskorzeźba znajduje się we wnęce na południowej ścianie prezbiterium.

Rok 1945 i odbudowa

Według Wikipedii Choszczno zostało zdobyte przez wojska radzieckie 23 lutego 1945 roku. Zniszczeniu uległo 1345 budynków, co stanowiło 83 procent zabudowy, a stare miasto zostało niemal całkowicie zniszczone. Odbudowa miasta trwała do lat 60. Podobnie fara: w lutym 1945 roku zniknęły dachy, zawaliły się sklepienia i spłonęło wyposażenie. Prezbiterium poświęcono ponownie 8 grudnia 1947 roku, nawę odbudowano w latach 1956-1957 według projektu Pawła Sznela, a całą świątynię uroczyście poświęcono 8 grudnia 1975 roku.

Wspomnienie przedwojennego miasta zbiera Muzeum Ziemi Choszczeńskiej. Według Wikipedii pierwsze starania o muzeum w Choszcznie sięgają 1925 roku, a obecna placówka powstała w 1995 roku i od 1998 roku mieści się w budynku Zespołu Szkół nr 1. Jej zbiory obejmują zabytki archeologiczne od pradziejów po XX wiek, broń, ceramikę, monety, pieczęcie i fotografie.

Wojownik Choszcz i siedem lip

Choszczno ma też własne legendy. Według Wikipedii legendarnym założycielem miasta był wojownik Choszcz, od którego miało wziąć nazwę, a jego drewnianą rzeźbę z 1984 roku, dłuta Zbigniewa Tracza, ustawiono na rondzie partnerskim. To podanie, a nie ustalenie historyków. Inna legenda, przytoczona w tym samym haśle, mówi o siedmiu lipach rosnących kiedyś na pagórku przy skrzyżowaniu ulic Piastowskiej i Władysława Jagiełły, które nazywano lipami siedmiu braci. Rosnące tam dzisiaj zrośnięte lipy drobnolistne mają według Wikipedii obwody 760 i 460 centymetrów, 22 metry wysokości i są pomnikami przyrody.