Chojna leży nad Rurzycą, niedaleko Odry, i do 1945 roku należała do brandenburskiej Nowej Marchii. Z jej średniowiecznego układu zostało więcej, niż można by się spodziewać po mieście, które po wojnie długo odbudowywano: rynek z ratuszem, dwie bramy, długie odcinki murów i dawny klasztor augustianów. Poniżej o tym, co w ceglanym zespole jest oryginałem, a co rekonstrukcją, i w których miejscach daty w hasłach Wikipedii się rozchodzą.

Ratusz: kupiecki dom, sąd i gotycka fasada

Hasło Wikipedii o ratuszu mówi, że budowę zaczęto w trzeciej ćwierci XIII wieku, a pierwszy budynek spłonął w 1316 roku. Na początku tego samego hasła budowlę datowano jednak na drugą ćwierć XIV wieku, a hasło o samej Chojnie podaje, że budowa ratusza rozpoczęła się w 1320 roku. Rejestr zabytków datuje obiekt ogólnie na XV wiek. Które z tych dat uznać za początek budowy, hasła nie rozstrzygają.

Pewniejsze jest to, co wynika z dokumentów, o których pisze Wikipedia. W 1366 roku Chojna została siedzibą sądu dla Nowej Marchii, więc budynek musiał już stać. Pierwotnie był to zapewne parterowy dom kupiecki, w dokumencie z 1409 roku nazwany cophuse. Dopiero dokument z 13 marca 1461 roku mówi o nim wyłącznie jako o siedzibie władz miejskich. Między 1433 a 1461 rokiem gmach przedłużono o jeden trakt i zamknięto nową fasadą, a według Wikipedii prace te zapewne prowadził warsztat Hinricha Brunsberga. W haśle o Chojnie ratusz i kościół Mariacki wprost nazwano dziełami tego budowniczego, w haśle o ratuszu mowa tylko o prawdopodobnym udziale jego warsztatu. Trzeba więc czytać to jako przypuszczenie.

Po pożarze w 1702 roku ratusz przebudowano w formach barokowych, a w 1883 roku wrócono do gotyku: wymieniono w dużej części lico obu fasad i odtworzono rytm okien, fryzów i portali. Przed budynkiem do około 1695 roku stał drewniany posąg Rolanda.

1945 i odbudowa do 1986 roku

Hasło o ratuszu pisze, że w 1945 roku został poważnie zniszczony przez wycofujące się wojska SS. Hasło o Chojnie używa mocniejszego określenia: gotycki ratusz został zrównany z ziemią. Między tymi sformułowaniami jest różnica i warto o niej pamiętać, bo w wielu opowieściach o mieście powtarza się wersja skrajna. Odgruzowanie nastąpiło w 1969 roku, a rekonstrukcję w latach 1977-1985 prowadziły szczecińskie Pracownie Konserwacji Zabytków według projektu Alicji Tymczyszyn. Do użytku oddano gmach w 1986 roku. Hasło o Chojnie mówi o odbudowie po 1977 roku, do 1986, więc daty końca prac różnią się o rok, zależnie od tego, czy liczyć zakończenie robót, czy oddanie budynku.

Elewacje zewnętrzne odtworzono w kształcie sprzed zniszczenia, natomiast wnętrza zaprojektowano od nowa. Wikipedia zaznacza, że fasada w znacznej mierze powstała z cegły wymiarowej wykonanej współcześnie, obok oryginalnej cegły gotyckiej. Dziś w ratuszu w Chojnie mieści się centrum kultury i biblioteka miejska. Według Wikipedii zrekonstruowane fasady frontowe należą do najbogatszych rozwiązań gotyckich w Polsce.

Mury i dwie bramy

Według Wikipedii miasto otoczono murami w XIII i XIV wieku. Zachowały się one w połowie, razem z dwiema bramami i licznymi czatowniami. Trzecia brama, Mostowa, została rozebrana w XIX wieku. Na zdjęciach w haśle widać baszty: Piekarską, Więzienną i Bocianią.

Brama Świecka pochodzi według Wikipedii i rejestru zabytków z XV wieku. Stoi na kwadratowej podstawie z kamienia polnego, reszta jest z cegły. Nad podstawą biegną trzy rzędy blend, a dekoracyjny fryz oddziela drugi rząd od trzeciego, wyżej jest ganek obronny z blankami, a całość wieńczy ostrosłup z narożnymi wieżyczkami. Nazwa pochodzi od Świecia nad Odrą, czyli dzisiejszego Schwedt w Niemczech, w którego stronę prowadziła droga. Brama Barnkowska ma według Wikipedii podstawę czworoboczną, zwieńczenie w formie szpiczastego hełmu i otwarty taras widokowy, a jej nazwa wzięła się od wsi Barnkowo, dziś dzielnicy miasta. Hasło o Chojnie dodaje, że po wojnie odtworzono część murów razem z obiema bramami.

Klasztor augustianów i kościoły

O funduszach na budowę klasztoru augustianów wspomina dokument z 1290 roku. Klasztor rozwiązano w 1536 roku, budynki przeznaczono na szpital i szkołę, a przyklasztorny kościół zamieniono na magazyn. Ten kościół to dzisiejszy kościół Świętej Trójcy: według rejestru zabytków pochodzi z lat 1301-1342, od 1690 do 1945 roku był protestancki, po zniszczeniach wojennych odbudowano go w latach 1959-1965, a od 1974 roku jest parafialnym kościołem katolickim. Hasło o Chojnie pisze, że sam klasztor został po wojnie wybudowany praktycznie od podstaw.

Na dawnym przedmieściu Barnkowo stoi późnogotycki kościół św. Marka, w średniowieczu związany z klasztorem augustianów. A kościół Mariacki zamyka układ trzech ceglanych dominant: wieża z neogotyckim hełmem wróciła do panoramy miasta w 2003 roku, zgodnie z hasłem o Chojnie.

Co zostało ze Starego Miasta

Układ do zobaczenia podczas jednego spaceru jest zwarty: rynek z ratuszem, kilkaset metrów do kościołów, dalej mury i brama przy ulicy Basztowej. Hasło o Chojnie zaznacza przy tym, że do dziś nie usunięto wszystkich szkód wojennych. Odbudowane są ratusz, klasztor, część murów z bramami i kościół Mariacki, a z kościoła św. Jerzego odtworzono przyziemie. W tym zespole trzeba odróżniać cegłę średniowieczną od współczesnej.