Fort Wschodni, Werk II i nazwa nadana w 2001 roku

Fort Gerharda stoi w dzielnicy Warszów, na wschodnim brzegu cieśniny Świny, w pobliżu latarni morskiej. Według Wikipedii jest jednym z fortów Twierdzy Świnoujście i nosił też nazwy Fort Wschodni oraz Werk II, czyli dzieło nr 2. Wpisano go do rejestru zabytków pod numerem 560, z datą 2 sierpnia 1968 roku.

Imię fortu jest młodsze niż on sam. Hasło Wikipedii o Gerhardzie Corneliusie van Wallrawe, pruskim generale i projektancie twierdz, podaje, że od czerwca 2001 roku jest on patronem fortu. Wallrawe urodził się w 1692 roku, zmarł w 1773, a według tego samego hasła projektował fortyfikacje między innymi w Szczecinie, Nysie, Głogowie i Świdnicy. Strona fortu pisze, że nazwa upamiętnia go jako projektanta pruskich twierdz, który przygotował wstępne plany świnoujskiego portu, i nazywa go osobą z XVII wieku. Daty życia z Wikipedii wskazują na wiek XVIII, a o planach portu hasło Wikipedii nie wspomina, więc ten szczegół opiera się wyłącznie na stronie fortu.

Budowa po blokadzie Świny

Według Wikipedii powodem budowy fortów w Świnoujściu był incydent z 1848 roku, z czasu pierwszej wojny prusko-duńskiej: duńska fregata zablokowała Świnę na kilka miesięcy, co przyniosło duże straty w handlu. Strona fortu przedstawia dłuższą genezę. Projektowanie nowoczesnych fortyfikacji rozpoczęto tam w 1837 roku, a w 1846 zapadła decyzja o utworzeniu twierdzy morskiej. Obie wersje zgadzają się co do czasu budowy fortu: lata 1848-1859.

Fort miał bronić wejścia do portu i cieśniny przed flotą nieprzyjaciela. Strona fortu opisuje go jako zbudowany na planie pięcioboku, z załamanym czołem skierowanym na wschód, wałami ziemnymi ze stanowiskami artylerii i dwukondygnacyjną reditą w szyi fortu. Według Wikipedii pierwotnie dzielił się na dwie części: dzieło oraz baterię artyleryjską w północno-wschodniej części. Dzieło tworzyła redita otoczona mokrą fosą, półkaponiera i dwie kaponiery, a uzbrojenie reduty to 25 armat 12-funtowych w kazamatach na obu piętrach.

Przebudowa w latach 70. XIX wieku

Po wojnie prusko-francuskiej fort przebudowano za pieniądze z francuskich reparacji. Wikipedia podaje lata 1876-1877, a hasło o muzeum, które mieści się w forcie, lata 1876-1881; strona fortu mówi ogólnie o latach 70. XIX wieku. Zrezygnowano wtedy z podziału na baterię i dzieło, a całość otoczono nową fosą o długości ponad 800 metrów. Redita straciła uzbrojenie i zamieniono ją w koszary: strzelnice od strony dziedzińca poszerzono i wstawiono okna.

Na nowych wałach i tarasach przewidziano 11 stanowisk artyleryjskich. Uzbrojenie opisano w dwóch wersjach. Strona fortu i Wikipedia w haśle o forcie piszą o 4 armatach Kruppa kalibru 15 cm i 7 armatach kalibru 21 cm. Wikipedia w haśle o muzeum podaje odwrotnie: 4 armaty 21 cm i 7 armat 15 cm. Według hasła o forcie załogę stanowił początkowo batalion, około 300 żołnierzy, piechurów i artylerzystów.

Na przełomie XIX i XX wieku fort wzmacniano betonem i dostosowywano do nowego sprzętu. Strona fortu pisze o stanowisku obserwacyjnym i działobitniach dla szybkostrzelnych armat małego kalibru oraz o doprowadzeniu prądu i telegrafu, a Wikipedia o łączności telegraficznej i kolei wąskotorowej. Infobox Wikipedii wymienia przebudowy z lat 1876-1877 i 1900-1901.

Po 1918 roku i po 1945 roku

Po pierwszej wojnie światowej fort przeszedł pod zarząd niemieckiej marynarki wojennej i pełnił rolę pomocniczą do końca drugiej wojny. Strona fortu dodaje, że na mocy traktatu wersalskiego został częściowo rozbrojony. Po wojnie korzystali z niego Rosjanie, a w 1962 roku przekazano go miastu. Według strony fortu przez kilka lat służył jako magazyny portowe, później opustoszał, a wyposażenie rozgrabiono i fort popadł w ruinę.

Według Wikipedii w forcie można zobaczyć jedną z najlepiej zachowanych w Europie ław artyleryjskich, czyli ciąg kamienno-ceglanych stanowisk dla dział nadbrzeżnych kalibru 150 i 210 mm, razem z reliktami różnych typów mocowań armat. Kaponiery w północnym i południowym odcinku fosy łączą z dziedzińcem podziemne tunele. Czwarty fort twierdzy, Fort I, wysadzono i rozebrano w latach 70. XX wieku, a Fort Anioła i Fort Zachodni stoją po drugiej stronie Świny.

Dzierżawa w 2001 roku i muzeum

W pierwszej połowie 2001 roku fort wydzierżawiła grupa pasjonatów, jak pisze strona fortu. Ta sama strona podaje, że oficjalnie otwarto go dla ruchu turystycznego 11 sierpnia 2001 roku. Wikipedia w jednym miejscu hasła o forcie pisze o zwiedzaniu od 11 sierpnia 2011 roku, a w innym o dzierżawie w 2001 roku, więc rok 2011 wygląda na rozbieżność w samej Wikipedii.

Zwiedzanie z przewodnikiem ma tu formę żywej historii. Według Wikipedii po forcie oprowadzają studenci przebrani w pruskie mundury, a strona fortu opisuje program, w którym zwiedzający jest kandydatem na kadeta armii pruskiej i przechodzi skrócone szkolenie wojskowe, z musztrą i wystrzałem z armaty. Od 2004 roku w forcie ma siedzibę grupa rekonstrukcyjna 34 Pułku Fizylierów imienia Królowej Szwedzkiej Victorii. Według strony fortu fizylierzy tego pułku służyli w świnoujskich fortach do 1918 roku.

Muzeum Obrony Wybrzeża w Świnoujściu mieści się w reducie. Strona fortu pisze, że od 2010 roku fort jest jego siedzibą, a Wikipedia w haśle o muzeum, że placówka powstała w 2001 roku jako mała wystawa o historii Twierdzy Świnoujście, a osobowość prawną uzyskała w 2010 roku po zatwierdzeniu statutu przez ministra kultury. Organizatorem jest prywatny fundator. Według Wikipedii to największe prywatne muzeum w Polsce, a według strony fortu największa tego typu prywatna placówka w kraju.

Liczba eksponatów zależy od źródła: strona fortu podaje ponad 2000 muzealiów, Wikipedia ponad 3000. Wikipedia wymienia pięć wystaw: artylerię, historię Świnoujścia, fortową kuchnię, zbrojownię i broń systemu Kałasznikowa. Fortowa kuchnia została odtworzona na podstawie zdjęcia wykonanego w forcie w 1913 roku. Na placu musztry stoi wrak transportera Sd.Kfz. 7/2, wyciągnięty z morza w okolicach Dziwnowa w 2006 roku, przekazany w depozyt przez Wojewódzkiego Konserwatora Zabytków w Szczecinie. Zasady zwiedzania podaje muzeum.