Miasto nad Iną, które chciało własnych pieniędzy

Goleniów leży nad rzeką Iną, około 35 km od Szczecina. Według Wikipedii książę Barnim I lokował tu miasto na prawie magdeburskim w 1268 roku, a w 1314 miasto dostało prawa lubeckie. Dalszy rozwój handlu doprowadził w 1368 roku do przyłączenia do Hanzy. Hasło o Goleniowie opisuje, że miasto prowadziło wtedy spory ze Szczecinem, który chciał zmonopolizować żeglugę na Odrze, i współpracowało ze Stargardem. Pierwszy większy spór rozstrzygnięto na korzyść Goleniowa i Stargardu w 1397 roku.

Ślady tamtego bogactwa widać w centrum do dziś. Wikipedia zauważa, że zabytki sakralne i obronne powstały tu głównie w XIV i XV wieku, kiedy miasto bogaciło się na handlu i rzemiośle. Dawny port rzeczny przypomina spichlerz przy ulicy Nadrzecznej. Według Wikipedii to jedyny ocalały z kilku magazynów zbożowych, a obecny budynek ryglowy stanął w XVIII wieku na fundamentach starszego spichlerza rozebranego w 1749 roku.

Cztery bramy i mur z basztami

Według hasła o murach miejskich budowę fortyfikacji zaczęto tuż po lokacji. Do połowy XIV wieku miasto otaczał mur kamienny i kamienno-ceglany z czatowniami, basztami i czterema bramami: Wolińską, Szczecińską, Stargardzką i Młyńską. W drugiej połowie XIV i w XV wieku mury podwyższono, bramy rozbudowano, od strony portu wykonano trzy furty wodne i dodano kolejne baszty. Wikipedia podaje, że Bramę Młyńską zniszczono w 1761 roku podczas wojny siedmioletniej i oblężenia przez Rosjan, Szczecińską rozebrano w 1836 roku, a Stargardzką w 1864 roku.

Ocalały fragmenty murów, najlepiej widoczne nad brzegiem Iny. Decyzję o ich zachowaniu władze miasta podjęły w 1889 roku, a jej datę umieszczono na jednej z wieżyczek przy Bramie Wolińskiej. Hasło zaznacza też, że obecny stan fortyfikacji to wynik odbudowy po zniszczeniach drugiej wojny światowej.

Brama Wolińska

Brama Wolińska jest, według Wikipedii, najcenniejszym zabytkiem miasta i jedyną z czterech bram, która przetrwała. Pierwotnie stała tu strażnica z kamieni narzutowych z drugiej połowy XIII wieku, a w XIV i XV wieku nadbudowano ją ceglaną wieżą. Budynek ma pięć kondygnacji i 26 metrów wysokości (29,85 m ze sterczyną), a funkcję obronną pełnił do XVIII wieku. Rejestr zabytków podaje datowanie na XIV wiek, Wikipedia mówi o XV wieku jako czasie powstania bramy w obecnej formie.

Na wieżyczce przy bramie widnieją dwa herby Goleniowa: historyczny, z rzeką, łodzią, drzewem i gryfem, oraz obecny, z dwoma półksiężycami i czterema gwiazdami. Brama została odrestaurowana w latach 1971-1972 z przeznaczeniem na Muzeum Ziemi Goleniowskiej, a po remoncie jest siedzibą pomocniczą Goleniowskiego Domu Kultury. Przejście pod bramą zabudowano w latach 2002-2003 i urządzono tam Centrum Informacji Turystycznej.

Baszta Mennicza i Baszta Prochowa

Nad Iną, wzdłuż deptaka, stoją dwie baszty. Baszta Mennicza jest ośmioboczna i, jak podaje Wikipedia, dawniej mieściła się w niej mennica miejska. Obok zachowała się furta wodna, czyli dawne przejście z miasta nad rzekę. Rejestr zabytków nie podaje dokładnego datowania baszty. Baszta Prochowa jest cylindryczna, z czerwonej cegły, ze stożkowatym szczytem, a rejestr datuje ją na XIV wiek. Służyła jako prochownia i więzienie, stąd druga nazwa: Baszta Więzienna. Obie baszty ogląda się z zewnątrz.

Moneta z gryfem

Według hasła Wikipedii o Goleniowie w 1386 roku miasto uzyskało przywilej bicia własnej monety. Hasło o samej monecie również podaje rok 1386, jednak w samym haśle brakuje przy tym zdaniu przypisu do dokumentu. Moneta nazywana jest popularnie białym groszem goleniowskim, a Wikipedia wyjaśnia, że w rzeczywistości był to kwartnik, bity w Goleniowie w XIV i XV wieku.

Ta sama encyklopedia zastrzega, że regionaliści używają określenia „biały grosz”, ale grosze były monetami innego gatunku, o dwukrotnie wyższej wartości, i nigdy nie bito ich w goleniowskiej mennicy. Na awersie kwartnika widniał kroczący w lewo gryf, a pod nim okrąg, choć istniała też odmiana z ósemką. Na rewersie przedstawiono dwa półksiężyce zwrócone tyłem do siebie i cztery gwiazdy, podobnie jak w herbie miasta. Moneta ważyła 0,5 grama i miała 13 milimetrów średnicy. Od nazwy „Biały Grosz” wzięło się imię goleniowskiego stowarzyszenia eksploracji historycznej.

Kościół, ruiny i muzeum

Do dawnego bogactwa miasta należy też kościół św. Katarzyny, dawna fara. Wikipedia wymienia go wśród XV-wiecznych budowli miasta. Parafia i rejestr zabytków opisują ceglaną halę w stylu gotyckim, przebudowaną w XIX wieku i odbudowaną po zniszczeniach z 1945 roku, kiedy walki objęły według Wikipedii 60-65 procent powierzchni miasta.

Po drugiej stronie rzeki, na dawnej osadzie Wyk, kryją się ruiny kaplicy św. Jerzego, odkryte w 2004 roku podczas prac wykopaliskowych, a w 2005 roku teren urządzono jako skwer. Rejestr zabytków podaje datowanie kaplicy na XV wiek. Opowieść o całym mieście, od czasów sprzed lokacji po osadnictwo powojenne, przedstawia Ośrodek Dokumentacji Dziejów Ziemi Goleniowskiej w kamieniczce zwanej Żółtym Domkiem. Godziny zwiedzania podaje strona ośrodka.