Przed miastami z cegły i kamienia, które dziś znamy z Pomorza Zachodniego, były grody: drewniano-ziemne warownie na wyniesieniach nad rzekami, cieśninami i zalewem. Z większości z nich nie zostało wiele poza wałami, jednak kilka da się obejrzeć w terenie, a niektóre ma za sobą szczegółowe badania archeologiczne. Poniżej sześć miejsc, każde z datowaniem według źródeł, opisem wałów i informacją, co widać dziś. Rozbieżności między opracowaniami podajemy wprost.

Szczecin: gród na trzech pagórkach

Hasło Wikipedii o historii Szczecina podaje, że miasto założyli Wkrzanie na przełomie VII i VIII wieku na dzisiejszym Wzgórzu Zamkowym. W innym miejscu tego samego hasła najstarsze ślady osadnictwa wczesnośredniowiecznego sięgają końca IX i początku X wieku, a książęta słowiańscy zbudowali wtedy gród otoczony fosą. Hasło o samym mieście mówi z kolei, że Wzgórze Zamkowe jest zamieszkane nieprzerwanie od około 700 roku, najstarsza osada grodowa ma metrykę plemienną sięgającą końca VIII wieku, a gród z fosą zbudowano w IX wieku. Datowanie początków jest więc rozbieżne i zależy od tego, czy liczy się pierwszą osadę, czy gród warowny.

Według Wikipedii gród miał owalny kształt, zwężony w środku, i składał się z trzech części: grodu, podgrodzia i portu handlowo-rybackiego. Rozciągał się na błotnistych terenach lewego brzegu Odry oraz na wyspie Łasztowni. Opis świątyń pochodzi z żywotów Ottona z Bambergu: Ebbon pisał, że miasto zawierało trzy góry, a środkowa i najwyższa była poświęcona Trzygłowowi. Pomeranica, czyli Encyklopedia Pomorza Zachodniego, wiąże dwór księcia Warcisława z obwałowaniami przy tej pogańskiej świątyni i utożsamia to miejsce z północno-zachodnią częścią obecnego Wzgórza Zamkowego. Dziś na wzgórzu stoi Zamek Książąt Pomorskich, a w miejscu, gdzie stoi kościół św. Piotra i św. Pawła, pierwszy drewniany kościół z czasu misji Ottona stanął według Wikipedii w 1124 roku. Wałów grodu nie widać, widać natomiast zarys wzgórza nad Odrą.

Cedynia: gród nad przeprawą przez Odrę

Według Wikipedii w Cedyni, na miejscu osiedla kultury łużyckiej z VII-VI wieku p.n.e., powstał w IX-XII wieku gród miejscowych Słowian, który strzegł przeprawy przez Odrę na drodze łączącej Połabie z Pomorzem. Około 960 roku opanował go Mieszko I i rozbudował jako twierdzę graniczną, z tym grodem identyfikuje się też miejsce bitwy z 972 roku, choć jej lokalizacja bywała sporna. Dzisiejsze grodzisko w Cedyni jest otoczone wałami i ma fragment zrekonstruowanego ostrokołu, a w terenie stoi także Muzeum Regionalne.

Wykopaliska prowadziło Muzeum Narodowe w Szczecinie: według hasła o Muzeum Regionalnym w Cedyni badano grodzisko, podgrodzie i cmentarzysko w latach 1958-1959, 1961 i 1967-1985. Zabytki z tych prac pokazuje Muzeum Regionalne w Cedyni, około 200 metrów od grodziska. Wzgórze z pomnikiem bitwy, Góra Czcibora, leży cztery kilometry dalej i nie jest częścią grodu.

Lubin: gród na najwyższym klifie zalewu

Gród w Lubinie na wyspie Wolin leży na najwyższym klifie wybrzeża Zalewu Szczecińskiego, 43-52 metry nad poziomem morza, około 8 kilometrów od Międzyzdrojów. Według Wikipedii najstarsze ślady osadnictwa pochodzą z IX lub pierwszej połowy X wieku, a osadę otoczono wałem prawdopodobnie pod koniec XI wieku. Wał był piaszczysto-gliniasty, a palisady mogły być przymocowane do kamiennej podmurówki. Po zniszczeniu pod koniec XII wieku odbudowano go z nieco innym przebiegiem, a odbudowę datowano metodą radiowęglową na lata 1170-1180. Według Wikipedii nie wiadomo, czy wał tworzył pełny pierścień, czy chronił tylko stronę lądową.

W 1124 roku do Lubina przybył Otton z Bambergu i według Herborda poświęcił tu ołtarz, a w 1173 roku gród zdobyły wojska duńskiego króla Waldemara I. Ostatnia wzmianka w dokumencie pochodzi z 1186 lub 1187 roku, gdy nadano go kapitule kamieńskiej. W latach 2008-2011 archeolodzy z Uniwersytetu Szczecińskiego i Instytutu Archeologii i Etnologii PAN przebadali ponad 350 metrów kwadratowych i odsłonili pozostałości kościoła św. Mikołaja z cmentarzem, w którym odkryto szczątki 71 osób, a także dwóch wałów. Kościół miał według Wikipedii co najmniej 10 metrów długości i ponad 7 szerokości. Z grodziska w Lubinie widać dziś przede wszystkim panoramę zalewu, a z dawnej zabudowy jedynie fundamenty późnośredniowiecznej wieży mieszkalnej pod dachem ochronnym.

Kołobrzeg-Budzistowo: pierwszy Kołobrzeg

Budzistowo, niemieckie Altstadt, leży nad Parsętą, około 4 kilometry od jej ujścia, i według Wikipedii było tym miejscem, gdzie znajdował się Kołobrzeg przed lokacją. Hasło o grodzisku mówi o osadzie otwartej z VIII-IX wieku i o grodzie z drugiej połowy IX do XIII wieku. Grodzisko jest dwuczłonowe: gród właściwy ma wymiary 150 na 250 metrów i około 2,6 ha, podgrodzie południowe 110 na 30 metrów i około 1,3 ha. Ślady wału widać w północnej części obiektu, a u podnóża także pozostałości fosy. Hipoteza Lecha Leciejewicza o kamiennej katedrze biskupa Reinberna na terenie grodu jest, według Wikipedii, niepotwierdzona. Hasło o wsi dodaje, że wał drewniano-ziemny widać do dzisiaj. We wsi stoi też kościół św. Jana Chrzciciela, który rejestr zabytków datuje na XIII wiek.

Gardzka Kępa: gród na wyspie w Dziwnie

Gardzka Kępa to wyspa na wschodnim brzegu cieśniny Dziwny, przy wsi Połchowo w gminie Kamień Pomorski. Według Wikipedii w X-XII wieku stał tu gród przypisywany Wolinianom, na szlaku wodnym łączącym Wolin z Kamieniem Pomorskim. Niemiecka nazwa wyspy, Burgwall, pochodzi od tego grodu. Wzniesienie ma 230 metrów długości i 170 szerokości, a jego wysokość to 4,5 metra nad poziomem morza. Od lądu oddziela je zarośnięta szuwarami cieśnina szeroka na około 20 metrów. W 1846 roku znaleziono tu skorupy naczyń słowiańskich. W terenie widoczny jest zarys wałów, a grodzisko Wolinian leży w strefie pełnej ochrony archeologiczno-konserwatorskiej oraz na terenie porośniętym starodrzewem dębowym, z dużą kolonią lęgową kormoranów i czapli.

Kamień Pomorski: gród nad Dziwną

Według Wikipedii Kamień Pomorski powstał jako osada Wolinian na przełomie VIII i IX wieku, w IX-XI wieku była to osada rybacka i portowa, a gród prawdopodobnie powstał w X wieku. W 1124 roku w mieście działał Otton z Bambergu, a w 1175 roku przeniesiono tu siedzibę biskupstwa pomorskiego z Wolina. Z dawnego grodu nie widać nic, ale na podgrodziu stanął drewniany kościół św. Jana Chrzciciela, a w jego miejscu katedra, dzisiaj konkatedra. Wikipedia datuje budowę na lata 1172-1176.