Przez ponad pół tysiąclecia Pomorzem Zachodnim rządziła jedna dynastia, dziś zwana Gryfitami. Jej nazwa pochodzi od gryfa, mitycznego stworzenia o ciele lwa i głowie orła, które do dziś widnieje w herbie województwa zachodniopomorskiego. Poniżej zebrano, co o początkach rodu i gryfa w herbie podają Wikipedia oraz Encyklopedia Pomorza Zachodniego, wraz z miejscami, gdzie ślady dynastii można zobaczyć.

Ponad sześćset lat panowania

Według Encyklopedii Pomorza Zachodniego Gryfici byli jedną z najdłużej panujących w Europie dynastii książęcych: ponad 600 lat, od około 1046 roku do 1637 roku. Najstarszy zapis o księciu pomorskim, Siemomyśle, pochodzi właśnie z 1046 roku. Wikipedia ujmuje to szerzej: dynastia panowała na Pomorzu Zachodnim od XII do XVII wieku.

Ostatnim księciem w linii męskiej był Bogusław XIV, który zmarł w Szczecinie 10 marca 1637 roku. Ostatnią władczynią z rodu była według encyklopedii Anna de Croy, córka Bogusława XIII, zmarła w 1660 roku w Słupsku. W Szczecinie dziedzictwo dynastii najlepiej widać na wzgórzu nad Odrą, w Zamku Książąt Pomorskich, który według Wikipedii stoi w miejscu słowiańskiego grodu z drewnianym dworem księcia Warcisława I. Gryfitów chowano w kilku szczecińskich kościołach, między innymi w bazylice archikatedralnej św. Jakuba, a według Wikipedii od XVI wieku większość pochówków książęcych odbywała się na zamku.

Skąd wzięła się nazwa

Wikipedia zaznacza, że nazwa rodu ukształtowała się dopiero w XV wieku. Wcześniej przedstawicieli dynastii określano także jako Warcisławowiców, od jej historycznego protoplasty. Sam herb jest znacznie starszy od nazwy, ale podawane daty jego pojawienia się różnią.

Wikipedia podaje, że członkowie rodziny używali gryfa jako herbu od 1214 roku. Encyklopedia Pomorza Zachodniego pisze natomiast, że okoliczności pojawienia się heraldycznego gryfa na Pomorzu nie są znane, a przyjmuje się przełom XII i XIII wieku. Pierwszym księciem używającym gryfa w znaku pieczętnym miał być według niej Kazimierz II dymiński, w roku 1193. Książęta szczecińscy przejęli to godło według encyklopedii od Bogusława II. Daty 1214 i 1193 pozostają więc niezgodne.

Encyklopedia zwraca uwagę, że Pomorze było jedyną ziemią słowiańską, która przyjęła gryfa jako herb państwa i utrzymywała go do wygaśnięcia dynastii w 1637 roku. Z dawnych herbarzy wynika, że książę szczeciński używał gryfa czerwonego na srebrnym polu, a książęta wołogosko-słupscy gryfa czarnego na złotym lub czerwonym. Współcześnie czerwony gryf na srebrnym tle jest oficjalnym herbem województwa zachodniopomorskiego.

Spór o pochodzenie

Wikipedia stwierdza, że geneza rodu nie jest do końca znana, a Gryfici byli na pewno pochodzenia słowiańskiego. Istnieje kilka hipotez dotyczących korzeni dynastii. Jedne wskazują na pokrewieństwo z Piastami, inne na wspólnego przodka z dynastią Sobiesławiców albo na pochodzenie od księcia Świętobora.

Jan Długosz wywodził Gryfitów z małopolskiego rodu Świebodziców. Według przypisu w Wikipedii opis Długosza przyjmowano bezkrytycznie do XIX wieku, a w dzisiejszej historiografii ta teoria jest zarzucona. Siedemnastowieczna tradycja rodowa, czyli stosunkowo późna, odwoływała się do legendarnego Gryphusa albo Baltusa jako pierwszego przedstawiciela rodu. Drzewo genealogiczne na Mapie Lubinusa wskazuje z kolei na Świętobora. Mapa ta jest zresztą do obejrzenia w zamku w Darłowie, gdzie według strony muzeum wisi na ścianie klatki schodowej.

Encyklopedia Pomorza Zachodniego przypomina, że początki dynastii nie są znane, a sąsiednie narody, w tym Polacy, próbowały dowodzić związków Gryfitów z własnymi rodami możnowładczymi, a nawet królewskimi. Według niej często przyjmuje się, choć niezbyt pewnie udokumentowaną, genealogię od Siemomysła. Miał nim być ojciec Świętobora, a ten ojcem Warcisława I i Racibora I. Encyklopedia dodaje, że istnieją słabo udowodnione hipotezy o innych możliwych władcach Pomorza: Świętopełku, synu Mieszka I, Wrytsleofie, który w 1026 roku przebywał na dworze króla Anglii i Danii Kanuta Wielkiego, oraz Dytryku, synu Świętopełka.

Warcisław I i droga do podziału księstwa

Za historycznego protoplastę dynastii Wikipedia uważa Warcisława I, księcia związanego z grodami nad Parsętą, Białogardem i Budzistowem. W latach 1120-1123 Bolesław Krzywousty uczynił go swoim wasalem i nadał mu Pomorze Zachodnie jako lenno. Encyklopedia Pomorza Zachodniego odnotowuje go jako władcę razem z Raciborem I w roku 1124. Po jego śmierci, zapewne w 1135 roku, władzę przejął brat Racibor.

Bogusław I ożenił się z córką Mieszka III Starego, Anastazją, co według Wikipedii zapoczątkowało zbliżenie dynastii z Piastami wielkopolskimi. W 1185 roku stał się lennikiem Danii. Po śmierci Barnima I w 1295 roku księstwo rozpadło się na wołogoskie i szczecińskie, które potem dzieliło się dalej.

Jeden z Gryfitów, Eryk Pomorski, w 1397 roku zasiadł według Wikipedii na połączonych tronach Danii, Norwegii i Szwecji jako przywódca unii kalmarskiej. Jego sarkofag znajduje się w kościele w Darłowie. W 1534 roku na sejmie w Trzebiatowie książęta przyjęli luteranizm jako religię państwową Pomorza Zachodniego.

Ślady, które zostały

Według Wikipedii Gryfici nigdy nie mieli rodowej nekropolii, a członków dynastii chowano w wielu miejscowościach, między innymi w Darłowie, Kamieniu Pomorskim, Kołbaczu, Słupsku i Szczecinku. Krypta zamkowa w Szczecinie została w 1731 roku otwarta na polecenie komendanta twierdzy. Stwierdzono wówczas czternaście sarkofagów i dwie uszkodzone trumny. Według Wikipedii w latach 90. XX wieku przekazano zachowane kości do badań medycyny sądowej.

Wizerunek całego rodu zachował się też w Muzeum Narodowym w Szczecinie: siedmiometrowe drzewo genealogiczne autorstwa Corneliusa Krommeny'ego z 1598 roku przedstawia 155 osób z rodu Gryfitów. W obrazach, herbach miast i w herbie województwa gryf pomorski trwa do dziś.