Budzistowo to wieś nad Parsętą, cztery kilometry od ujścia rzeki do morza. Do 1948 roku nosiła niemiecką nazwę Altstadt, czyli Stare Miasto, i właśnie ta nazwa zdradza, o co chodzi: według Wikipedii leżał tu przedlokacyjny Kołobrzeg. Miasto, które dziś stoi nad samym morzem, powstało dopiero w 1255 roku, a wcześniejszy ośrodek, z grodem, solą i pierwszym biskupstwem, trzeba szukać w głębi lądu.

Gród nad Parsętą i sól, na której stał

Daty początku nie są w źródłach jednolite. Hasło Wikipedii o wsi pisze, że jej historia sięga VIII wieku, a ufortyfikowany gród powstał w połowie IX wieku. Hasło o historii Kołobrzegu podaje ok. 880 rok. Hasło o samym grodzisku rozróżnia dwa etapy: osada otwarta z VIII/IX wieku i pierwszej połowy IX wieku, a sam gród od drugiej połowy IX wieku do XIII wieku, według datowania znalezisk, wśród których były monety i drewniane elementy usztywniające wał.

Podstawą bogactwa była sól. Według Wikipedii już w VII wieku na Wyspie Solnej przy wybrzeżu działała osada pozyskująca sól ze źródeł solankowych, a sól wywożono do Wielkopolski i na Śląsk. Rzemieślnicy obrabiali żelazo, poroże i bursztyn, którymi handlowano także z wikingami. Z solą wiąże się sama nazwa: Encyklopedia Pomorza Zachodniego zauważa, że łacińskie salsae Cholbergiensis, czyli solanka kołobrzeska, pojawia się w źródłach już w X wieku, co na Pomorzu jest rzadkością, a większość z około dwunastu hipotez o pochodzeniu nazwy łączy ją z solą.

Wikipedia opisuje grodzisko jako wyżynne i dwuczłonowe, o powierzchni około 4 hektarów: gród właściwy ma wymiary 150 na 250 metrów, a obwarowane podgrodzie południowe około 110 na 30 metrów. Wał drewniano-ziemny jest częściowo widoczny do dziś, a na północy zachowały się ślady fosy. Zespół obejmował też nieobwarowane podgrodzie północne, osadę przygrodową, domniemany port i most. Grodzisko wpisano do rejestru zabytków w 1960 roku. Według Wikipedii, która powołuje się na opracowanie Roberta Śmigielskiego z 2005 roku, ówczesny Kołobrzeg mógł liczyć od dwóch do czterech tysięcy mieszkańców.

W połowie X wieku, jak pisze Wikipedia, gród znalazł się w państwie Piastów. Hasło o historii Kołobrzegu mówi o rozbudowie po 979 roku, którą mają potwierdzać charakterystyczne dla Piastów izbice, czyli drewniane skrzynie w konstrukcji wałów.

Rok 1000: biskup Reinbern i zjazd gnieźnieński

Najstarszy pewny ślad pisany pochodzi z Kroniki Thietmara z Merseburga. Według niego na zjeździe gnieźnieńskim w 1000 roku, gdy powstała metropolia gnieźnieńska, jej arcybiskupowi Radzimowi mieli podlegać Reinbern, biskup kościoła Soli Kołobrzeskiej (Salsae Cholbergiensis aeclesiae episcopus), krakowski Poppon i wrocławski Jan. Poza tym układem pozostał poznański Unger. Wikipedia zaznacza, że w ten sposób Kołobrzeg znalazł się w jednym szeregu z Krakowem i Wrocławiem.

O Reinbernie wiadomo niewiele. Wikipedia podkreśla, że znamy go wyłącznie z informacji Thietmara. Pochodził z Turyngii. Według kronikarza zwalczał pogaństwo, niszczył i palił świątynie z posągami bożków, a morze, w którym mieszkały złe duchy, oczyścił, wrzucając do niego cztery kamienie namaszczone świętymi olejami i skropione wodą święconą. W 1004 roku jego kapelan przebywał u boku Bolesława Chrobrego w Czechach, a przed 1013 rokiem Reinbern wyruszył na Ruś jako kapelan córki Chrobrego. Tam został uwięziony i w więzieniu, jak podaje Wikipedia, zmarł; data jego śmierci nie jest znana.

Biskupstwo nie przetrwało długo. Hasło o diecezji kołobrzeskiej mówi, że upadła między 1007 a 1015 rokiem w wyniku nawrotu rodzimej wiary, hasło o samym Reinbernie datuje upadek na około 1007 rok, a hasło o Kołobrzegu na lata 1007-1013. Wikipedia przypuszcza, że pierwsza katedra stała na podgrodziu. Archeolog Lech Leciejewicz wysunął hipotezę, że po 1000 roku Reinbern zaczął tu budować katedrę kamienną, oparł ją jednak na dwóch drobnych zabytkach: fragmencie płytki ceramicznej z reliefem i płytce kamiennej, być może resztce posadzki. Hasło o grodzisku zastrzega, że koncepcja jest przedmiotem dyskusji i pozostaje niepotwierdzoną hipotezą.

Po upadku biskupstwa Kołobrzeg, jak opisuje Wikipedia, odzyskał niezależność. W 1103 roku Bolesław Krzywousty nie zdołał zdobyć grodu, bo jego umocnienia okazały się zbyt silne, a sukces przyszedł w 1107 lub 1108 roku. Gall Anonim nazwał Kołobrzeg miastem sławnym.

Kościół św. Jana Chrzciciela: 1222 czy później

W Budzistowie stoi dziś mała ceglana świątynia, jednonawowa, o wymiarach 8 na 5 metrów, z drewnianą sygnaturką. Wpisano ją do rejestru zabytków w 1959 roku. Hasło Wikipedii o wsi nazywa ją najstarszym kościołem na Pomorzu, a datuje na 1222 rok. Trzeba jednak zauważyć, że określenie „najstarszy” pojawia się tylko w tym haśle, a osobne hasło o kościele jest ostrożniejsze: mówi o świątyni z 1222 roku lub połowy XIII wieku, lub około 1281 roku.

Według tego osobnego hasła pierwszą świątynię, być może jeszcze drewnianą, założyła w 1222 roku księżna pomorska Mirosława, matka Barnima I. Murowany kościół wzniesiono przypuszczalnie około 1250 roku, nie później niż w 1281 roku, gdy był wzmiankowany. Podarowano go klasztorowi w Mogilnie, a według źródła z 1333 roku podlegał biskupowi kamieńskiemu. Hasło o historii Kołobrzegu pisze natomiast, że kościół był wymieniany w kronikach już w 1222 roku. Rejestr zabytków mówi tylko ogólnie o XIII wieku.

Dzieje budowli to dzieje zniszczeń i napraw. Po reformacji i wojnie trzydziestoletniej była zdewastowana i rozważano jej rozbiórkę, lecz w 1670 roku ją wyremontowano. Uszkodziły ją rosyjskie oblężenie Kołobrzegu w 1760 roku oraz oblężenie z 1807 roku. Odbudowa z 1824 roku zmieniła wygląd: od zachodu wybito nowe wejście, w górnej części stanęła ryglowa wieżyczka kryta gontem, a portale boczne zamurowano. W 1945 roku walki zniszczyły zwieńczenie wieży i część oszkleń. Kościół ponownie poświęcono w 1980 roku. Prezbiterium ma sklepienie krzyżowo-żebrowe. Wokół kościoła św. Jana Chrzciciela zachował się dawny przykościelny cmentarz ze starodrzewiem lip i klonów, bez nagrobków.

Rok 1255: nowe miasto bliżej morza

Wikipedia podaje, że 23 maja 1255 roku książę Warcisław III i biskup kamieński Herman von Gleichen lokowali nowe miasto na prawie lubeckim. Miasto otrzymało 100 łanów ziemi uprawnej, las kołobrzeski i prawo połowu ryb w morzu między ujściami Regi i Parsęty, a przez pięć lat było zwolnione ze wszelkich należności. Powstało bliżej wybrzeża, na północ od dawnego grodu.

Stary gród opuszczono i w pamięci zachował się jako Stare Miasto. Według Wikipedii znajdują się tam pozostałości kilku kościołów: katedry biskupa Reinberna, kościoła św. Ottona, kaplicy św. Piotra i klasztoru benedyktynek. Na przełomie XIII i XIV wieku nowy Kołobrzeg był już silnym miastem hanzeatyckim, otoczonym murami i fosą. Budzistowo zostało wsią, w której do dziś widać fragment wału dawnego grodu i stoi mały ceglany kościół.