Kołobrzeg w 1807 roku był jedną z nielicznych pruskich twierdz, które nie poddały się Napoleonowi. Oblężenie trwało kilka miesięcy i zakończyło się bez zdobycia miasta, ale nie dlatego, że obrońcy wygrali bitwę: działania przerwał pokój w Tylży. Przez prawie sto czterdzieści lat obronę przedstawiano jako opowieść o męstwie, a w 1945 roku wykorzystała ją propaganda. Warto więc odróżnić to, co zapisały źródła, od tego, co dorobiła legenda.

Twierdza, która odmówiła poddania

Po klęsce Prus pod Jeną i Auerstedt (14 października 1806) armia pruska została niemal rozbita. Szczecin skapitulował 29 października, a Kołobrzeg odmówił. Według Wikipedii pruski komendant, pułkownik Lucadou, w bardzo podeszłym wieku, stanowczo nie chciał oddać twierdzy i kazał przygotować obronę. Miasto leżało dogodnie: od północy morze, od zachodu Parsęta, od południa mokradła, które można było zalać, przegradzając rzekę.

Obronę wzmacniały forty na przedpolu. Według polskiej Wikipedii należały do nich Fort Ujście z lat 1770-1774, reduta Morast na północnym cyplu Wyspy Solnej oraz Fort Wilczy, budowany dopiero od początku oblężenia po wschodniej stronie miasta, bo stamtąd spodziewano się głównego uderzenia. Angielska Wikipedia pisze, że przedmieścia, w tym dzielnicę Geldernerviertel, spalono, co było zwyczajem przy obronie twierdz. Garnizon liczył na początku grudnia 1806 roku 1576 ludzi, a w następnych miesiącach rósł, dzięki napływowi żołnierzy i rekrutów. Według tej samej Wikipedii pomagali Szwedzi, którzy przysłali części karabinów, i Brytyjczycy, których okręty dowoziły zaopatrzenie od strony morza.

Schill, Nettelbeck, Gneisenau: kim byli trzej bohaterowie legendy

Ferdinand von Schill, ranny pod Auerstedt oficer, według Wikipedii dostał w styczniu 1807 roku patent królewski na utworzenie korpusu ochotniczego. Według polskiej Wikipedii 7 lutego korpus liczył 424 jeźdźców, 268 piechurów i 32 artylerzystów z czterema działami. Jego wypady opóźniały Francuzów, a w styczniu, jak podają Wikipedie, wzięto do niewoli generała Victora, który miał prowadzić oblężenie. Gdy Francuzi otoczyli twierdzę, Schill wyjechał pod Stralsund. Według angielskiej Wikipedii wrócił na początku maja, lecz po sporze z Gneisenauem ponownie odszedł z większością korpusu. Zginął w 1809 roku w Stralsundzie, a Pour le Mérite za obronę Kołobrzegu, jak podaje angielska Wikipedia, otrzymał razem z Gneisenauem. Jego nazwisko nosiła później reduta, dziś Reduta Bagienna na Wyspie Solnej.

Joachim Nettelbeck (1738-1824) urodził się w Kołobrzegu. Polska Wikipedia nazywa go burmistrzem, ale niemiecka opisuje go inaczej: jako żeglarza, który wrócił do rodzinnego miasta, został browarnikiem, a w 1805 roku wszedł do dziesięcioosobowego gremium przedstawicielskiego i występował jako przedstawiciel mieszczan. Według niemieckiej Wikipedii był przywódcą opozycji wobec Lucadou, którego uważał za potencjalnego zdrajcę, i starał się u króla o jego odwołanie. Źródła rozchodzą się więc co do jego funkcji. Ta sama niemiecka Wikipedia zauważa, że w młodości Nettelbeck pływał na statkach holenderskich i angielskich, które zajmowały się handlem niewolnikami, a w swoich wspomnieniach od tego się odcinał.

Lucadou ustąpił po skargach Nettelbecka, a także, jak pisze angielska Wikipedia, ze względu na planowane lądowanie Brytyjczyków: król obawiał się, że komendant o francuskim pochodzeniu będzie ich drażnił. Według polskiej Wikipedii komendantem został major August Neidhardt von Gneisenau, od 29 kwietnia 1807 roku. Gneisenau miał za sobą służbę w oddziałach pomocniczych armii angielskiej w Ameryce Północnej. Po obronie dostał order Pour le Mérite (17 sierpnia 1807) i awans na podpułkownika (26 sierpnia).

Przebieg oblężenia i liczby, które się nie zgadzają

Początek podaje się różnie. Polska Wikipedia pisze o początku marca 1807 roku, angielska w nagłówku podaje 20 marca, a jednocześnie mówi, że wojska włoskie generała Teulié okrążyły twierdzę do 14 marca. Koniec jest pewny: według angielskiej Wikipedii 2 lipca w południe walki ustały po ogłoszeniu pokoju, a rozejm podpisano już 25 czerwca, po rosyjskiej klęsce pod Friedlandem. Francuzi nie weszli do miasta.

Po stronie oblegających walczyły oddziały włoskie, a także kontyngenty państw Związku Reńskiego: Wirtembergii, saskich księstw i Nassau, oraz pułk holenderski. Był wśród nich 1. pułk piechoty Legii Poznańskiej pod dowództwem Antoniego Pawła Sułkowskiego, który według angielskiej Wikipedii liczył około 1200 żołnierzy i przybył z Gdańska 20 kwietnia. Dowództwo zmieniało się: generał Teulié, następnie Loison, na krótko marszałek Mortier, który musiał wrócić pod Stralsund. Teulié został śmiertelnie ranny, a angielska Wikipedia przytacza trzy sprzeczne relacje o dacie, od maja do połowy czerwca. Brakowało też ciężkiej artylerii oblężniczej, o czym pisze polska Wikipedia, i to było jedną z przyczyn, dla których twierdzy nie zdobyto, zanim nadszedł pokój.

Najcięższe walki toczyły się wokół Fortu Wilczego, który źródła angielskie nazywają Wolfsberg. Według angielskiej Wikipedii w nocy z 17 na 18 maja oblegający zajęli część szańca, ale wycofali się po zamieszaniu we własnych szeregach, a ostatecznie szaniec skapitulował 11 czerwca. Zginął tam kapitan Waldenfels. Jego nazwisko nosił później Kamienny Szaniec, który powstał dopiero w latach 1832-1836, więc nie istniał jeszcze w 1807 roku i stoi w pobliżu miejsc dawnych walk. W ostatnich dniach oblężenia, jak piszą te same źródła, wystrzelono łącznie 25 940 kul, z czego 6000 w dniach 1 i 2 lipca.

Siły stron różnią się zależnie od hasła. Polska Wikipedia w haśle o oblężeniu podaje do 6500 obrońców i do 13 000 oblegających, w haśle o historii Kołobrzegu 5700 obrońców i 18 000 Francuzów, a angielska około 6000 i 14 000. Straty też nie są jednoznaczne. Angielska Wikipedia, powołując się na pruskie archiwum wojskowe i opracowanie Höpfnera, podaje dla garnizonu 14 poległych oficerów, 23 podoficerów i 391 szeregowych, a łącznie z rannymi, jeńcami, zaginionymi, dezerterami i zwolnionymi jako inwalidzi 2861 osób. Ludność cywilna miała według tego źródła stracić 27 zabitych i 42 rannych. Liczby strat oblegających są niepewne: archiwa pruskie wspominają o 7000-8000 zabitych i rannych, co sam Höpfner uważał za możliwe przesadzone, a inne zestawienie mówi o około 5000. Według angielskiej Wikipedii zniszczono przedmieścia, ponad połowa Starego Miasta została uszkodzona lub zburzona, a szkody oszacowano na 155 000 talarów.

Legenda, pomnik i film

Według polskiej Wikipedii obronę Kołobrzegu w historiografii pruskiej i niemieckiej przedstawiano wbrew faktom jako symbol męstwa narodu niemieckiego i zwycięskiej walki z okupantem. Według angielskiej Wikipedii mit został częściowo obalony przez badania Hieronima Kroczyńskiego, autora monografii twierdzy. Joachim Nettelbeck opublikował wspomnienia (wydane w latach 1821-1823 pod redakcją Johanna Hakena), a Paul Heyse napisał dramat Colberg (1865). Według niemieckiej Wikipedii 2 lipca obchodzono w mieście jako święto z pochodem, a pomnik Gneisenaua i Nettelbecka odsłonięto 2 lipca 1903 roku obok kościoła Marii Panny. Po 1945 roku został zniszczony.

W 1943 roku rozpoczęto zdjęcia do filmu Kolberg w reżyserii Veita Harlana. Według angielskiej Wikipedii scenariusz oparto na wspomnieniach Nettelbecka i dramacie Heysego, a Joseph Goebbels współtworzył go bez podpisu. Polska Wikipedia podaje budżet 8,5 mln marek i premierę 30 stycznia 1945 roku w oblężonym La Rochelle oraz w Berlinie, a także to, że do scen batalistycznych zaangażowano żołnierzy Wehrmachtu. Film pokazuje, że Francuzi wycofują się spod Kołobrzegu, co, jak zaznacza angielska Wikipedia, nie jest prawdą historyczną: oblężenie zakończył pokój. Według polskiej Wikipedii film miał też zachęcać do roli Volkssturmu, a wymowę osłabił fakt, że w czasie jego emisji Kołobrzeg upadł.

Po wojnie miejska pamięć zmieniła się razem z mieszkańcami. Według angielskiej Wikipedii ulicę nazwano imieniem Antoniego Sułkowskiego, dowódcy polskiego pułku. Ślady twierdzy, między innymi amfiteatr, który zajął miejsce Fortu Wilczego, pozostały w mieście, a sama twierdza utraciła status w 1872 roku.