Mury obronne Stargardu nie są pojedynczym zabytkiem, tylko systemem: kamienno-ceglanym pierścieniem z bramami, basztami, czatowniami, fosą i wałami, który razem działał jak jedna maszyna obronna. Według Wikipedii zespół ten należy do najpotężniejszych i najciekawszych obwarowań w Polsce, a w haśle o mieście czytamy, że był to najpotężniejszy system obronny na Pomorzu. Rozporządzeniem Prezydenta RP z 17 września 2010 roku mury wraz z kolegiatą Mariacką uznano za pomnik historii.

Jak mury rosły: od wałów do cegły

Według Wikipedii gród w Stargardzie istniał już w X wieku w rejonie dzisiejszej Baszty Białogłówki, a gród i podgrodzie otaczały wały ziemno-drewniane. Od strony północno-wschodniej broniła ich dodatkowo rzeka Ina. Budowę murów zaczęto po lokacji miasta w 1243 roku. W drugiej połowie XIII wieku obwałowania ziemno-drewniane zastąpiono kamienno-ceglanymi, a ten etap zakończono w 1298 roku. Najstarsze fragmenty, z kamieni polnych zwieńczonych cegłą, sięgają do 6 metrów wysokości i najlepiej widać je przy Bramie Pyrzyckiej.

Od początku XV do połowy XVI wieku, w obliczu zagrożenia ze strony Brandenburgii i rozwoju broni palnej, mury podwyższono cegłą, a niektóre odcinki przebudowano całkowicie. Hasło o murach podaje, że łączna długość obwarowań wynosiła wtedy 2260 metrów. W ich ciągu stało 45 czatowni, czyli trzypoziomowych dobudówek wysuniętych przed linię muru: na parterze był arsenał, na pierwszym piętrze miejsce dla załogi, na drugim stanowisko obserwacyjne i ostrzału. Na zewnątrz dostępu do miasta bronili głębokie fosy, wały palisadowe i Ina. W XVI wieku Stargard należał, według Wikipedii, do najlepiej obwarowanych grodów w księstwie pomorskim.

W XIX wieku mury straciły charakter obronny i rozebrano ponad połowę obwałowań, zostawiając odcinki o łącznej długości 1040 metrów. Wały obniżono, zasypano fosy, a na ich miejscu urządzono parki, które dziś okalają Stare Miasto, między innymi Park Bolesława Chrobrego. Jego granicę wyznacza obrys murów, a zachował się tam w pierwotnym kształcie tylko Bastion Świętojański.

Bramy: cztery wjazdy i jedna na wodzie

Hasło o murach wymienia cztery bramy: Świętojańską, Pyrzycką, Wałową i Młyńską. Każda z trzech ostatnich ma w Wikipedii własne hasło, w którym jest opisana jako jedna z czterech bram miasta, więc lista bram wymaga ostrożności, bo nie wszystkie z nich dotrwały do dziś.

Brama Pyrzycka ma według Wikipedii kamienną część wysoką na 6 metrów z końca XIII wieku i ceglaną nadbudowę z 1439 roku, z trzema kondygnacjami nad przejazdem. Podstawa jest kwadratem o boku 11 metrów. Wchodzący do miasta mijali bramę przednią złożoną z dwóch niskich, połączonych baszt, potem murowany tunel zwany gardzielą, most zwodzony nad fosą i bramę wewnętrzną zamykaną broną. Dwuczłonowe przedbramie przebudowano po pożarze w 1666 roku, a pod koniec XIX wieku rozebrano. Hasło o Stargardzie nazywa ją bramą uznawaną za najpiękniejszą na Pomorzu, co jest opinią autorów hasła.

Brama Wałowa stoi w północno-wschodniej części obwarowań, przy wyjeździe w stronę Maszewa. Wikipedia podaje rok budowy 1439, a według opisu obiektu inne źródła mówią o 1430 albo o XIII wieku, więc datowanie jest niepewne. Miała najbardziej rozbudowane przedbramie w mieście, rozebrane w 1780 roku. Po zniszczeniach drugiej wojny światowej bramę całkowicie odbudowano, łącznie z renesansową partią w górnej części. Ma 19,4 metra wysokości.

Brama Młyńska stoi nad korytem Kanału Młyńskiego i pełniła rolę przejścia wodnego. Według Wikipedii wzniesiono ją prawdopodobnie w pierwszej połowie XV wieku, choć rejestr zabytków wskazuje XIII wiek. Dwie ośmioboczne wieże mają według hasła 28 metrów, a hasło o mieście pisze, że to jedyna w Polsce i jedna z dwóch na świecie bram położonych nad korytem rzeki. To opinia autorów hasła, bez potwierdzenia w drugim źródle.

Baszty: ile ich było i co z nich zostało

Według hasła o murach w obrysie obwarowań stało dziewięć baszt, a ich wysokość osiągała ponad 30 metrów. Hasło wylicza jednak siedem pozycji: Morze Czerwone, Tkaczy, Jeńców, Białogłówkę, Rzeźnicką, basztę przy Arsenale i Kowalską. Liczba dziewięć i lista siedmiu nazw nie zgadzają się więc w obrębie jednego hasła.

Baszta Morze Czerwone ma 34 metry. Wikipedia datuje ją w haśle o niej na drugą połowę XIV wieku, a w haśle o mieście na przełom XV i XVI wieku i nazywa najokazalszą i największą basztą miejską w Polsce, co jest opinią autorów hasła. Nazwę tłumaczą podania o walkach z czasów wojny trzydziestoletniej albo o zrzucaniu skazańców ze szczytu; hasło uznaje za bardziej prawdopodobne pochodzenie od rdzawych mokradeł, które były tu przed budową baszty. Wewnątrz ma osiem poziomów, a wejście, według hasła, jest udostępniane latem.

Baszta Tkaczy, zwana też Lodową, powstała w połowie XV wieku i ma 31 metrów. Nazwa Tkaczy wzięła się stąd, że odcinek muru między Bramą Pyrzycką a basztą miał w razie zagrożenia bronić cech tkaczy, a druga nazwa stąd, że od XVIII wieku w lochu magazynowano lód. Pod koniec XIX wieku, gdy rozbierano mury, stała pośrodku ówczesnej ulicy i miała zostać rozebrana; ostatecznie ocalała.

Białogłówka pochodzi z pierwszej połowy XV wieku i sięga około 30 metrów. Nazwę wzięła od białego, sześciokątnego zwieńczenia hełmu. Legenda mówi, że gdy mężczyźni byli na wojnie, kobiety obroniły miasto, wylewając na wroga gorącą smołę, a władca kazał na ich cześć pomalować szczyt na biało. To legenda, nie fakt historyczny. Baszta Jeńców, z przełomu XV i XVI wieku, jest znacznie niższa: ma 13 metrów i cztery poziomy. Według Wikipedii baszta Kowalska, podobna do niej, została rozebrana w 1871 roku. Nazwa Jeńców tylko sugeruje, że przetrzymywano tu jeńców.

Jak obejść mury

Najłatwiej zacząć przy Bramie Pyrzyckiej: według opisów obiektów Baszta Tkaczy jest o około 100 metrów dalej, Baszta Morze Czerwone o około 200 metrów, a kolegiata Najświętszej Marii Panny Królowej Świata o około 300 metrów. Dalej mury biegną nad Iną ku Baszcie Jeńców przy ulicy Strażniczej, a po przeciwnej stronie Starego Miasta, nad zakolem rzeki, stoją Brama Wałowa i Białogłówka. Brama Młyńska leży w innej części obwodu, nad kanałem, około 700 metrów od Bramy Pyrzyckiej. Wnętrza baszt i bram zależą od ich opiekunów i sezonu.