Cztery miasta Pomorza Zachodniego zachowały ślady swoich murów: Gryfice, Trzebiatów, Goleniów i Gryfino. Każde z nich ma inną bramę lub basztę, która przetrwała, i inną opowieść o tym, dlaczego akurat ona. Poniżej przechodzimy po kolei przez wszystkie cztery, opierając się na hasłach Wikipedii o poszczególnych obiektach i na rejestrze zabytków.

Gryfice: mur o długości 650 metrów i trzy bramy

Według Wikipedii budowę murów obronnych Gryfic rozpoczęto w 1300 roku w miejscu dawnej palisady ziemno-drewnianej. Linia obwarowań o owalnym, wrzecionowatym kształcie wyznaczała granicę Starego Miasta, miała około 650 metrów długości i od 3 do 5 metrów wysokości. Mur wzniesiono z kamienia i cegły, a cegłę ułożono w wiązaniu wendyjskim. Łączył bramy Wysoką, Reską i Kamienną, trzy baszty (Prochową, Młyńską i Mostową) oraz sześć bastei. Wizerunek tych murów zachował się na Wielkiej Mapie Księstwa Pomorskiego Eilharda Lubinusa z 1618 roku. Pełny profil mają dziś fragmenty między ulicami Wałową, Górską i Niepodległości, a część odcinka wzdłuż Regi odbudowano w 2005 roku podczas rewitalizacji. Pozostałości murów wpisano do rejestru zabytków w 1955 roku, jako mury obronne w Gryficach.

Najstarsza z zachowanych bram to Brama Kamienna w północnej części Starego Miasta. Wikipedia datuje jej zasadniczą część na XIV wiek i podaje, że pierwsza źródłowa wzmianka o fortyfikacji pochodzi z 1333 roku. Nazwę wzięła od kamiennego młyna stojącego niegdyś w pobliżu, a bywała też nazywana Młyńską albo Trzebiatowską, od szlaku handlowego z Wielkopolski do Kamienia. Po pożarze w XV wieku górne kondygnacje przebudowano, a później dodano elementy renesansowe, dlatego bryła ma dziś mieszany styl gotycko-renesansowy.

Na południu stoi Brama Wysoka, zbudowana według Wikipedii w XV wieku na miejscu starszej bramy z 1300 roku. W źródłach występowała jako Szczecińska, Kamieńska, Nowogardzka lub Stargardzka, bo nazwy nawiązywały do miast, do których wiodły trakty. Po pierwszym pożarze miasta w 1658 roku korpus obniżono i nakryto czterospadowym dachem. Do rejestru zabytków wpisano ją razem z Bramą Kamienną w 1955 roku. W 2005 roku otwarto w niej Muzeum Ziemi Gryfickiej.

Trzecią zachowaną budowlą jest Baszta Prochowa przy ulicy Nadbrzeżnej, z przełomu XIV i XV wieku, według Wikipedii i rejestru zabytków. Ceglana, dwuwalcowa wieża ma 25,2 metra wysokości, a wejście jest około 3 metry nad ziemią, bo prowadziły do niego kiedyś schody i drewniany podest z murów. Po remoncie w 2007 roku udostępniono balkon widokowy.

Trzebiatów: mury z lokacji i Baszta Kaszana

Przywilej lokacyjny Trzebiatowa z 1277 roku dał miastu, według Wikipedii, między innymi prawo obwarowania murami. Opis układu urbanistycznego Trzebiatowa na podstawie rejestru zabytków podaje, że w latach 1299-1337 miasto otoczono murami z kamienia i cegły. Początkowo prowadziły do niego dwie bramy, Gryficka i Kołobrzeska, a z czasem wymieniano też Łaziebną i Żeglarską. W XVIII wieku zaczęto likwidować fosy i obwarowania, zamieniając je w ogrody. Dziś miasto leży w zakolu Regi, w obrębie częściowo zachowanych murów.

Najbardziej rozpoznawalną częścią murów jest Baszta Kaszana, ceglana wieża o wysokości 21 metrów. Wikipedia datuje ją na pierwszą połowę XIV wieku, a hasło o układzie urbanistycznym miasta mówi o przełomie XIII i XIV wieku, więc jej wiek nie jest w źródłach jednoznaczny. Wzmocniła narożnik murów i służyła do obserwacji rzeki, w XV wieku ją podwyższono, a w 1994 roku odbudowano z nowym dachem i stropami. Skąd nazwa, mówi legenda o misie gorącej kaszy, ale to podanie, nie fakt historyczny.

Goleniów: jedna z czterech bram

Według Wikipedii goleniowskie mury z czterema bramami (Wolińską, Szczecińską, Stargardzką i Młyńską) wznoszono od lokacji miasta, a do dziś przetrwała tylko Brama Wolińska. Nad Iną stoją też baszty, w tym Baszta Mennicza i Baszta Prochowa, a fragmenty murów miejskich widać najlepiej nad brzegiem rzeki. Wikipedia zaznacza, że obecny stan fortyfikacji to w dużej mierze efekt odbudowy po zniszczeniach II wojny światowej.

Gryfino: Brama Bańska i kamień polny

Gryfino ma podobną historię, ale na mniejszą skalę. Według Wikipedii mury obronne powstały tu w XIV i XV wieku z kamienia polnego, a najlepiej zachowany odcinek w południowo-wschodnim narożu miasta, przy parku, ma około 70 metrów długości i 4 metry wysokości, choć pierwotnie mury sięgały około 6 metrów. Brama Bańska, wybudowana w XIV wieku, ma 15,3 metra wysokości. Do 11,75 metra zbudowano ją z kamienia polnego, a w XV wieku nadbudowano cegłą o kolejne 3,55 metra. Według tej samej Wikipedii bramę modernizowano w 1864, 1979 i 1984 roku. Szwedzi, którzy opuszczali miasto w 1679 roku, zniszczyli według Wikipedii mury i mosty, co przyspieszyło upadek handlu w Gryfinie.

Po co były bramy

Wikipedia pisze przy obu gryfickich bramach, że oprócz funkcji obronnej były punktami poboru myta od kupców, rzemieślników i chłopów wjeżdżających na targi i jarmarki. Po wojnach napoleońskich obie gryfickie bramy przestały pełnić rolę obronną i zyskały nowe funkcje, od zajazdu i biblioteki po muzeum i punkt informacji turystycznej.