Stolica z dopiskiem: co mówią źródła

Według Wikipedii Myślibórz w latach 1298-1537 był stolicą Nowej Marchii i wiodącym centrum gospodarczym regionu. Stołeczny charakter miał sprawić, że miasto wznosiło reprezentacyjne budowle, otoczyło się silnymi murami, a w jego granicach odbywały się zjazdy stanów i sądy. To hasło o miejscowości. Osobne hasło Wikipedii o samej Nowej Marchii mówi to ostrożniej i dokładniej: w 1281 roku Myślibórz stał się ośrodkiem nadrzędnym wobec innych miast regionu pod względem prawa miejskiego, a po powołaniu kapituły kolegiackiej w 1298 roku i przeniesieniu tu archidiakonatu z Santoka został centrum politycznym Nowej Marchii, w którym margrabiowie często rezydowali.

Jedno i drugie hasło zgadza się więc co do roku 1298, który odpowiada powołaniu kapituły. Rok 1537 pojawia się tylko w haśle o miejscowości i bez wyjaśnienia, co się wtedy skończyło. Warto też pamiętać, że urząd wójta krajowego, czyli namiestnika władcy, wędrował: według hasła o Nowej Marchii od 1413 roku jego siedziba była w Chomętowie, blisko granicy, a w drugiej połowie XV wieku stał się nią Kostrzyn. Myślibórz był zatem stolicą w sensie politycznym i kościelnym, a nie stałą siedzibą administracji krajowej.

Początki były skromne. Pierwsza wzmianka o Myśliborzu pochodzi z dokumentu z 1238 roku, w którym książę Władysław Odonic nadał templariuszom tysiąc łanów ziemi nad rzeką Myślą. W 1261 roku miejscowość weszła w skład Marchii Brandenburskiej, a w latach 1262-1270 dostała prawa miejskie. Miasto leżało na skrzyżowaniu szlaków handlowych, a jego jarmarki cieszyły się tak dużą sławą, że waga i miary używane w Myśliborzu, zwane miarami myśliborskimi, obowiązywały w całej Nowej Marchii.

Kolegiata i dominikanie: dwa kościoły dworu i kapituły

Kościół, który dał miastu rangę, to kolegiata św. Jana Chrzciciela. W latach sześćdziesiątych XIII wieku postawiono pierwszą świątynię z granitowych bloków, ale zniszczono ją wkrótce, najprawdopodobniej w 1271 roku podczas najazdu księcia Bolesława Pobożnego. W 1298 roku margrabia Albrecht III powołał kapitułę kolegiacką, która sprawowała nadzór nad kościołami w Nowej Marchii. Do 1945 roku, według strony parafii, kolegiata nosiła wezwanie świętych Piotra i Pawła. Dzisiejsza budowla to gotycki kościół halowy z początku XV wieku z granitowymi fragmentami z drugiej połowy XIII wieku.

Drugim miejscem związanym z władcą jest klasztor dominikanów, jedyny klasztor tego zakonu w Nowej Marchii. Jego gotycki kościół z drugiej połowy XIII wieku, według Wikipedii, pełnił funkcję świątyni dworskiej margrabiego Albrechta III, który często przebywał w Myśliborzu, i pochowano w nim dwóch synów władcy. Zakonnicy nie doczekali końca epoki: klasztor zsekularyzowano w 1543 roku, a ostatecznie zlikwidowano w 1547 roku. Z czworoboku zabudowań przetrwały kościół i jedno skrzydło klasztorne, w którym dwa pomieszczenia mają sklepienie kryształowe i palmowe wsparte na jednym filarze. Dziś mieszczą się tam Myśliborski Ośrodek Kultury i miejska biblioteka.

Oba kościoły przeszły te same klęski. W 1433 roku spalili je husyci, którzy w czasie wojny polsko-krzyżackiej zniszczyli też samo miasto. W 1538 roku kolegiata stała się zborem protestanckim, a po wielkim pożarze miasta w 1539 roku, który ją uszkodził, przez około pół wieku funkcję kościoła parafialnego pełnił kościół dominikanów. Wikipedia podaje dla dominikanów lata 1539-1593 jako okres fary luterańskiej. Kolegiatę odbudowano w latach 1582-1593. Barokowy ołtarz główny ufundowano w 1697 roku, a organy zbudował w latach 1843-1848 Carl August Buchholz z Berlina. Obok stoi klasycystyczny ratusz z lat 1771-1772, siedziba władz miasta, który zastąpił budynki zniszczone w poprzednich pożarach.

Mury, bramy i baszty

Siła stołecznego miasta była widoczna z daleka. Według Wikipedii kamienno-ceglane mury obronne z drugiej połowy XIII wieku miały pierwotnie około 1900 metrów długości. Wzmacniało je 49 baszt, głównie łupinowych, rozmieszczonych co 24-30 metrów, oraz trzy bramy. Do dziś zachowały się niewielkie fragmenty murów, dwie bramy i dwie baszty.

Mieszkańcy potrafili jednak postawić się własnemu władcy: według Wikipedii w 1349 roku mieszczanie zburzyli zamek margrabiów. W czasie wojny domowej wywołanej pojawieniem się Fałszywego Waldemara Myślibórz, jak podaje hasło o Nowej Marchii, początkowo przeszedł na stronę oszusta. Od 1373 roku miasto należało do Korony Czeskiej, w 1402 roku sprzedano je Krzyżakom, a w 1455 roku Krzyżacy odsprzedali je Brandenburgii. W 1473 roku zdobył je i zniszczył książę zachodniopomorski Bogusław X.

Kaplice i droga krzyżowa pod miastem

Do średniowiecznego pejzażu należą też małe, ceglane kaplice. Kaplica Jerozolimska została poświęcona 1 marca 1514 roku przez biskupa kamieńskiego Marcina. Według Wikipedii stała przed murami miasta jako najprawdopodobniej ostatnia stacja dawnej drogi krzyżowej. Legenda głosi, że odległość od kaplicy Świętego Ducha odpowiada dystansowi między miejscem skazania Jezusa przez Piłata a miejscem, w którym Szymon z Cyreny pomógł mu nieść krzyż. W latach dziewięćdziesiątych XX wieku okazało się, że figura Chrystusa Ukrzyżowanego z kaplicy to oryginalna gotycka rzeźba z drewna lipowego. Oryginał pokazuje dziś muzeum, w kaplicy stoi kopia.

Wspomniana kaplica Świętego Ducha pochodzi z połowy XIV wieku i według Wikipedii jej pierwotne przeznaczenie nie jest wyjaśnione: mogła być kaplicą margrabiego albo należeć do gildii kupieckiej. Po reformacji używano jej jako owczarni i browaru, w XVIII wieku jako magazynu soli, a w połowie XIX wieku jako remizy strażackiej. Od 1979 roku mieści się w niej Muzeum Pojezierza Myśliborskiego. Z drugiej połowy XV wieku, a według rejestru zabytków z 1470 roku, pochodzi kaplica szpitalna św. Gertrudy, dawna kaplica szpitala. W 1933 roku wystawiono w niej trumny dwóch litewskich pilotów, uczestników przelotu Nowy Jork - Kowno, którzy zginęli w katastrofie lotniczej pod Pszczelnikiem. Wydarzenie upamiętnia pomnik przed kaplicą.

Jezioro i późniejsze warstwy miasta

Nad południowym brzegiem Jeziora Myśliborskiego leżą zabudowania miasta. To największy akwen Pojezierza Myśliborskiego. Według Instytutu Rybactwa Śródlądowego ma 617,7 hektara powierzchni, a pomiar z map daje 595 hektarów. Średnia głębokość to 8,4 metra, a największa 22,3 metra. W źródłach pojawia się w 1780 roku jako Soldinsche See, urzędową nazwę nadano w 1950 roku. Dziś działają przy nim dwa kąpieliska i odbywają się regaty żeglarskie.

Po upadku stołecznej rangi miasto nie odzyskało dawnego znaczenia. Wojny XVII i XVIII wieku, zwłaszcza trzydziestoletnia i siedmioletnia, według Wikipedii spowodowały ogromne zniszczenia i osłabiły rozwój gospodarczy. Nadzieję przyniosły dopiero połączenia kolejowe: z Kostrzynem nad Odrą i Stargardem w 1882 roku, z Barlinkiem w 1883 roku i z Gorzowem Wielkopolskim w 1912 roku. W 1945 roku miasto zostało zniszczone w około 40 procentach, a Armia Czerwona zdobyła je 2 lutego. Wikipedia podaje, że wkraczające oddziały radzieckie rozstrzeliwały mieszkańców, a masowy grób, w którym spoczywa 120 osób, odkryto w 1995 roku.

W 1947 roku z Wilna przeniosło się do Myśliborza nowo założone Zgromadzenie Sióstr Jezusa Miłosiernego. Z tego okresu pochodzi neogotycki kościół św. Krzyża z lat 1905-1907, od 1993 roku sanktuarium Miłosierdzia Bożego z relikwiami św. Faustyny. Do średniowiecznych warstw miasta, związanych z margrabiami i kapitułą, dopisano w ten sposób jeszcze jedną, XX-wieczną.