Zamek w Pęzinie stoi w centrum wsi, około czternastu kilometrów na wschód od Stargardu, w widłach Krępieli i jej dopływu Pęzinki. Według Wikipedii to jedna z najlepiej zachowanych budowli mieszkalno-obronnych na Pomorzu, a zabytek.pl zalicza go do najokazalszych rezydencji szlacheckich regionu. Jego dzieje układają się w kilka wyraźnych warstw: gotycka warownia joannitów, renesansowa rezydencja Borków, neogotyckie skrzydło Puttkamerów i odbudowa po pożarze z 1935 roku.

Joannici i zamek obronny

Pęzino należało w średniowieczu do rodu Borków. W 1382 roku wieś kupił zakon joannitów, a transakcję zatwierdził książę Warcisław V. Według Wikipedii i zabytek.pl książę zgodził się też na budowę zamku, a zakon zobowiązał się w zamian uczestniczyć w obronie księstwa. Zabytek.pl podaje, że kupującym był baliw zakonu Bernard von Schulenburg, a Borkowie sprzedali dobra w 1382 roku, po tym jak przejęli je w 1357 roku.

Pierwotny zamek wzorowano na zamkach joannitów w Łagowie i Swobnicy. Wikipedia opisuje go jako nieregularny czworobok czteroodcinkowego muru obwodowego z budynkiem mieszkalnym przy wschodnim odcinku muru i potężnym stołpem, czyli wieżą ostatecznej obrony, w południowo-zachodnim narożu. O pokrewieństwie z sąsiednim założeniem możesz się przekonać, odwiedzając zamek joannitów w Swobnicy. Zabytek.pl dodaje, że w 1482 roku Pęzino stało się siedzibą komandorii, a już w 1492 roku zakon sprzedał je Henrykowi von Borcke.

Renesans, Puttkamerowie i neogotyk

Borkowie najpierw tylko skromnie przebudowali skrzydło mieszkalne: powiększyli okna i dodali ozdobne szczyty. Około 1600 roku przystąpili do większej rozbudowy. Powstało trójkondygnacyjne skrzydło zachodnie przy wieży, a całość zyskała charakter renesansowej rezydencji z wysokimi dachami, tynkami i boniowaniem. Zabytek.pl zaznacza, że wojna trzydziestoletnia przyniosła zamkowi znaczne zniszczenia.

W 1680 roku zamek zaczęli zarządzać Puttkamerowie, a w 1703 roku zostali jego właścicielami. Według zabytek.pl rodzina ta miała Pęzino aż do 1945 roku. W połowie XIX wieku dobudowano do skrzydła gotyckiego nowe skrzydło neogotyckie. Według Wikipedii powstało w 1853 roku, a projektantem był Jan Henryk Starck z Berlina. Zabytek.pl pisze o berlińskim architekcie Georgu Stracku i wiąże prace z połową stulecia. W latach 60. XIX wieku Puttkamerowie uporządkowali otoczenie, wyburzając budynki gospodarcze, a na ich miejscu założono park z pawilonem ogrodowym i romantycznymi ruinami kaplicy.

W okolicy zamku znajduje się też Kościół Wniebowzięcia NMP w Pęzinie. Wikipedia wspomina o niewielkim kościele, który Borkowie wznieśli obok zamku, a obecna późnogotycka świątynia pochodzi z połowy XVI wieku i według Wikipedii ufundował ją Maćko III z rodu Borków. Pod kościołem znajdują się podziemia, w których chowano dawnych właścicieli wsi.

Pożar po uderzeniu pioruna w 1935 roku

Najbardziej dramatyczny epizod z dziejów zamku to rok 1935. Wikipedia, powołując się na przewodnik Piotra Skurzyńskiego, pisze, że w skrzydle wschodnim wybuchł pożar wywołany uderzeniem pioruna. Zabytek.pl mówi o pożarze obu skrzydeł wschodnich w tym samym roku, a więc oba źródła zgadzają się co do daty.

Odbudowa trwała według Wikipedii w latach 1936-1940. Nad skrzydłem gotyckim i neogotyckim wykonano jedną, wspólną więźbę dachową i wyrównano obrys obu części. Południową ścianę szczytową skrzydła gotyckiego rozebrano i zbudowano na nowo w linii elewacji skrzydła neogotyckiego. Przy południowym murze obwodowym powstało wąskie skrzydło bramne z przejazdem na dziedziniec. Zabytek.pl dodaje, że zlikwidowano wówczas narożne wieże oraz szczyty krótszych ścian skrzydła neogotyckiego. To dlatego dziś dwa skrzydła wschodnie wyglądają jak jedna bryła, choć wciąż leżą obok siebie wzdłuż dłuższych boków, co Wikipedia nazywa rozwiązaniem spotykanym stosunkowo rzadko.

Po 1945 roku i stan dzisiejszy

Po II wojnie światowej zamek znalazł się we władaniu państwowego gospodarstwa rolnego, a jego stan stopniowo się pogarszał. Generalny remont ukończono w 1990 roku; Wikipedia datuje jego początek na 1977, a zabytek.pl na 1973. Według Wikipedii w 1996 roku zamek sprzedano prywatnemu nabywcy i do dziś pozostaje w prywatnych rękach.

Na dziedzińcu i w skrzydłach widać wszystkie warstwy dziejów. W wieży stołpu jest loch o wysokości 14,5 m i boku zaledwie 2 m, do którego, jak podaje Wikipedia, można wejść tylko od góry, po linie lub drabinie. Nad bramą od zewnątrz wisi kamienny herb Puttkamerów z początku XVIII wieku. Według zabytek.pl zwiedzanie zespołu jest możliwe po uzgodnieniu z właścicielem, a bieżące informacje o wydarzeniach i dostępności podaje oficjalna strona zamku.