W lasach koło Podborska w gminie Tychowo, w powiecie białogardzkim, stał kompleks, którego nie było na mapach. Według Muzeum Zimnej Wojny Podborsko 3001, oddziału Muzeum Oręża Polskiego w Kołobrzegu, był to Obiekt 3001, jeden z trzech składów radzieckiej broni jądrowej zbudowanych w Polsce. Poniżej: skąd się wziął, jak wyglądał i co się z nim stało po wyjeździe wojsk radzieckich.

Umowa z 1967 roku i trzy składy

Według muzeum wśród państw Układu Warszawskiego tylko Armia Radziecka mogła mieć w stałym arsenale głowice jądrowe. W lutym 1967 roku w Moskwie władze ZSRR i PRL podpisały umowę o stworzeniu na terytorium Polski trzech baz-magazynów tego rodzaju broni. Wybrano Podborsko koło Białogardu, Brzeźnicę-Kolonię i Templewo na Ziemi Lubuskiej.

Wikipedia nadaje składom numery: 3001 w Podborsku, 3002 w Brzeźnicy-Kolonii i 3003 w Templewie. Według hasła o Templewie budowę prowadzono w ramach przedsięwzięcia o kryptonimie „Wisła” (to nie ta sama operacja co akcja z 1947 roku), a według muzeum w ramach przedsięwzięcia nazywanego Zamierzeniem 3000. Lokalizację drugiego składu podają odmiennie: muzeum umieszcza Brzeźnicę-Kolonię pod Bornem Sulinowem, a Wikipedia koło Jastrowia.

Według muzeum budowa trwała ponad dwa lata. Gotowe obiekty przekazano stronie radzieckiej i wyłączono z granic kraju, podobnie jak lotnisko w Bagiczu. Do początku lat dziewięćdziesiątych były objęte ścisłą tajemnicą, a strzegły ich elitarne jednostki wojsk powietrznodesantowych.

Obiekt 3001: schrony i załoga

Kompleks w Podborsku zajmował według muzeum ponad 300 hektarów. Przez ponad dwadzieścia lat był miejscem służby około 150-osobowego garnizonu radzieckiego. Głowice przechowywano w dwóch schronach-magazynach, przygotowanych łącznie na 160 sztuk, po 80 w każdym. Muzeum zaznacza, że dziś nie wiadomo dokładnie, ile głowic faktycznie tam składowano. W razie konfliktu miały według muzeum trafić najprawdopodobniej na radzieckie lotniska w Kluczewie i Bagiczu.

Na przełomie lat siedemdziesiątych i osiemdziesiątych na terenie bazy powstał dodatkowy schron typu Granit, przeznaczony dla kołowej wyrzutni rakietowej. Muzeum pisze, że charakter obiektu zmienił się wtedy z magazynowego na magazynowo-bojowy. Podobny schron typu Granit zachował się w Brzeźnicy-Kolonii. Według Wikipedii przypomina wielką betonową rurę, a jego przeznaczenie nie jest dokładnie znane: prawdopodobnie służył jako czasowe ukrycie pojazdu wożącego głowicę z magazynu do miejsca odpalenia rakiety.

W okolicach Bornego Sulinowa zachowały się też, według Wikipedii, schrony po przewoźnych wyrzutniach rakiet SS-20. Miasto było przez dziesięciolecia siedzibą radzieckiego garnizonu, o czym przypomina dziś Muzeum Militarnej Historii. Garnizon działał tu od 1945 do 1992 roku, a w lesie leży radziecki cmentarz z 344 mogiłami.

Wyjazd wojsk i życie obiektu po 1992 roku

Według muzeum ostatnie głowice wycofano z Podborska najpewniej w 1988 roku, a żołnierze radzieccy wyjechali ostatecznie jesienią 1992 roku, razem z jednostką z Białogardu. Wikipedia zapisuje to ogólniej: broń wycofano przed zakończeniem wycofywania wojsk radzieckich z Polski w 1993 roku.

Po wojskach radzieckich obiekt użytkowała najpierw Marynarka Wojenna, a potem Służba Więzienna. Według Wikipedii w 2005 roku przekazano go Służbie Więziennej, która utworzyła tam oddział zewnętrzny aresztu śledczego w Koszalinie. W 2015 roku obiekt przejęło Muzeum Oręża Polskiego w Kołobrzegu, a we wrześniu 2016 roku otwarto w schronie nr 17 wystawę Muzeum Zimnej Wojny.

Schron nr 17 dziś

Według muzeum wnętrze zachowało się w niemal nienaruszonym stanie: są instalacje dla załogi, pomieszczenia magazynowe i hala przeładunkowa z nadal sprawnymi urządzeniami do przemieszczania wózków z głowicami. Muzeum ocenia, że schrony-magazyny Obiektu 3001 to jedyne zachowane relikty po arsenale jądrowym w Polsce. Zwiedza się je z przewodnikiem, który opowiada o dziejach bazy i o zimnej wojnie na Pomorzu Zachodnim; zasady wstępu podaje muzeum.

W okolicy leży Jezioro Dobrowieckie Wielkie w Podborsku, o powierzchni 14,4 ha, z kąpieliskiem niestrzeżonym. Wskazówki dojazdu do muzeum prowadzą przez Oddział Zamknięty Dobrowo, czyli dawny radziecki kompleks koszarowy.