Rurka: pierwsza komandoria nad Rurzycą

Szlak śladów zakonów rycerskich między Chojną a Myśliborzem zaczyna się w Rurce, niewielkiej wsi w gminie Chojna. Według Wikipedii w 1244 roku okolicę nadano razem z ziemią bańską templariuszom, którzy zbudowali na wyspie na Rurzycy komandorię z zamku i kaplicy otoczonych fosą. Narodowy Instytut Dziedzictwa, którego opis przytacza zabytek.pl, podaje wcześniejsze nadania księcia Barnima I z lat 1234 i 1235 i mówi o osiedleniu się zakonników w Rurce w 1244 roku. Wikipedia w haśle o Swobnicy datuje nadanie templariuszom ziemi bańskiej na rok 1234, a w haśle o Rurce na rok 1244, więc w samej Wikipedii daty się różnią.

Kaplica templariuszy w Rurce to mała, jednonawowa budowla z prosto zamkniętym prezbiterium, wzniesiona z regularnie obrobionych granitowych kwadr. Datowanie też bywa różne. Wikipedia pisze o poświęceniu kaplicy w 1248 roku, a według Narodowego Instytutu Dziedzictwa dokładna data budowy nie jest znana i źródła pozwalają ją zamknąć między rokiem 1244, gdy zakonnicy osiedli w Rurce, a rokiem 1248, gdy wizytował ją biskup kamieński. W 1261 roku, według Wikipedii, biskup kamieński Hermann von Gleichen wystawił w Rurce dokument fundacyjny dla komandorii. Po kasacie templariuszy w 1312 roku dobra przejęli joannici.

Narodowy Instytut Dziedzictwa podaje, że w 1373 roku komandoria została napadnięta i spalona, i wiąże to ze sporem joannitów z rodem von Wedlów. Wikipedia pisze o spaleniu założenia przez mieszczan z Chojny i rycerzy pod przywództwem Wedla. Potem budowla służyła jako spichlerz, w drugiej połowie XIX wieku (około 1875 roku, według Wikipedii) została przebudowana na gorzelnię, a w XX wieku pełniła rolę magazynu. Badania archeologiczne i prace zabezpieczające prowadzono według Narodowego Instytutu Dziedzictwa w latach 1995-2004, Wikipedia wspomina o badaniach z 1999 roku. Kaplica jest własnością prywatną i według Narodowego Instytutu Dziedzictwa jest zamknięta, więc ogląda się ją z zewnątrz.

W samej wsi stoi też neogotycki kościół św. Józefa, zbudowany w XIX wieku z cegły. To znacznie młodszy obiekt niż kaplica zakonna, filialny kościół parafii Świętej Trójcy w Chojnie.

Swobnica: komandoria przenosi się nad jezioro

Kolejny punkt szlaku leży w gminie Banie. Według Wikipedii od 1312 roku ziemie te należały do joannitów, a w 1345 roku Swobnica jest po raz pierwszy wzmiankowana, by od 1377 stać się siedzibą komandorii. Zamek wznieśli joannici baliwatu brandenburskiego w latach 1377-1382 za zgodą książąt szczecińskich Świętobora I i Bogusława VII. Według Wikipedii w 1382 roku przenieśli tu komandorię po tym, jak mieszczanie z Chojny zdobyli i spalili ich zamek w Rurce w 1373 roku.

Wybrano półwysep Jeziora Grodziskiego, otoczony z trzech stron wodą i odcięty od lądu fosą. Wieża zamku miała według Wikipedii 31 m wysokości. Zakon usunięto ze Swobnicy po wojnie trzydziestoletniej, a w 1690 roku zamek przejęli Hohenzollernowie z Schwedt. Po 1945 roku należał do państwowego gospodarstwa rolnego, w 2008 roku zawaliło się skrzydło północne, a w listopadzie 2011 roku właściciel przekazał obiekt gminie Banie. Zamek jest wpisany do rejestru zabytków razem z parkiem. Sama budowla to zamek templariuszy i joannitów nad Jeziorem Grodziskim.

W samej wsi zachował się też starszy ślad zakonów: kościół św. Kazimierza z granitowej kostki, datowany na XIII wiek. Według Wikipedii należał pierwotnie do templariuszy, a po kasacie zakonu trafił do joannitów. W 1886 roku przebudowano go w duchu neogotyckim, dostawiając ceglaną wieżę i pięcioboczne prezbiterium, a w oknach zachowały się witraże. Od zamku dzieli go około 1,1 km.

Chwarszczany: kaplica z malowidłami sprzed 1400 roku

Trzeci punkt szlaku leży już po stronie powiatu myśliborskiego, w gminie Boleszkowice, w pobliżu Kostrzyna nad Odrą. Według Wikipedii zapis Chvartsane pojawia się w 1232 roku, gdy książę wielkopolski Władysław Odonic miał nadać templariuszom wieś wraz z tysiącem łanów ziemi między Odrą, Wartą i Myślą. Hasło zaznacza jednak, że nie jest pewne, czy ziemia kostrzyńska należała wtedy do Odonica, czy do Henryka Brodatego, którego XIV-wieczny nekrolog joannitów wymienia jako fundatora komandorii. Sprawa fundatora pozostaje więc sporna.

Kościół św. Stanisława Kostki był pierwotnie kaplicą templariuszy pod wezwaniem św. Jana Ewangelisty. Według Wikipedii pierwsza kaplica stanęła prawdopodobnie w latach 1235-1262 i została rozebrana około 1280 roku, a obecna powstała przed 1280 rokiem w stylu gotyku redukcyjnego, wzniesiona przez cysterską hutę budowlaną pracującą przy klasztorze w Chorinie. Salowa budowla ma 25,2 m długości, 9,5 m szerokości i 13,6 m wysokości, a u zachodnich narożników stoją dwie cylindryczne wieże. Rejestr zabytków datuje ją na drugą połowę XIII wieku. Wikipedia nazywa ją jednym z najcenniejszych zabytków Pomorza Zachodniego.

W nawie i prezbiterium zachowały się polichromie z około 1400 roku, przypisywane fundacji joannitów: fryz o wysokości 2,75 m z apostołami, świętym Krzysztofem i świętymi dziewicami. Według Wikipedii po 1945 roku mieszkańcy zamalowali je jako krzyżackie, a próba renowacji w 1996 roku została przerwana z powodu braku środków.

Jedna sieć powiązań

Trzy miejscowości łączą nie sąsiedztwo, lecz konkretni ludzie i dokumenty. Według Wikipedii Bernard von Eberstein, komtur Chwarszczan, był wcześniej komandorem Rurki, a w 1291 roku występuje z tytułem preceptora zakonu na Polskę, Sławię i Nową Marchię. Po kasacie templariuszy w 1312 roku margrabiowie brandenburscy zajęli ich posiadłości, a w 1318 roku potwierdzili joannitom posiadanie dóbr zakonu. W 1433 roku komtur Chwarszczan Bruker i komtur swobnicki Nickel von Thierbach udali się razem na dwór księcia szczecińskiego Kazimierza V ze skargą na Krzyżaków. Chwarszczańską komandorię przejął w 1540 roku margrabia Jan z Kostrzyna, a joannici przenieśli konwent do Świdwina.

Trasę najwygodniej przejechać samochodem, bo punkty dzieli kilka gmin. Kolejność jest prosta: granitowe ściany kaplicy w Rurce oglądane z zewnątrz, zamek i kościół w Swobnicy, a na końcu Chwarszczany z malowidłami z około 1400 roku, które przetrwały zamalowanie po 1945 roku.