Trzy żywoty i jeden bóg

Wiedza o Trzygłowie, bogu Pomorzan czczonym według Wikipedii w Szczecinie, Wolinie i prawdopodobnie w Brennie, czyli dzisiejszym Brandenburgu, pochodzi z trzech żywotów Ottona z Bambergu. Najstarszy jest anonimowy Żywot z Prüfening, spisany do 1146 roku. Potem przyszły Żywot Ebbona z 1151 roku i Dialog Herborda z lat około 1158-1159. Wszystkie opisują misje biskupa wśród Słowian, a kult Trzygłowa jest według Wikipedii potwierdzony od 1124 roku i oficjalnie upadł w 1127 roku.

Szczecin: góra, świątynie i czarny koń

Mnich z Prüfening pisze, że w Szczecinie blisko siebie stały dwie bogato zdobione świątynie, gdzie czczono Trzygłowa. W jednej przechowywano pozłacane i posrebrzane siodło boga oraz konia używanego do wróżb. Na ziemi rozkładano włócznie, a jeśli koń przeszedł między nimi i żadnej nie dotknął, wróżba była pomyślna. Według Herborda w mieście stały cztery świątynie Trzygłowa, a koń był czarnej maści. Biskup miał sam zniszczyć drewniany posąg, zabierając trzy posrebrzane głowy, które wysłał papieżowi jako dowód ochrzczenia mieszkańców. Hasło o Ottonie mówi o wysłaniu głów do Rzymu.

Ebbon opisał szczeciński posąg inaczej niż Anonim: miasto miało trzy góry, a średnia i najwyższa była poświęcona Trzygłowowi. Stał tam posąg o trzech głowach, z oczami i ustami zakrytymi złotym nakryciem. Kapłani tłumaczyli, że bóg ma trzy głowy, bo włada niebem, ziemią i podziemiem, a twarz zakrywa, żeby nie widzieć ani nie słyszeć ludzkich grzechów. Wzgórze świątyni najprawdopodobniej jest według Wikipedii tożsame z Wzgórzem Zamkowym, na którym dziś stoi Zamek Książąt Pomorskich. Na jego szczycie miał być okrąg otoczony rowem, od VIII wieku okręg sakralny, później świątynia Trzygłowa, a w końcu chrześcijańska. Jak podaje opis obiektu, przed 1124 rokiem stał tu słowiański gród z drewnianym dworem księcia Warcisława I.

Wolin: posążek w pniu

W Wolinie, według Ebbona, kiedy Otton niszczył świątynię i wizerunki bogów, kapłani wykradli złoty posążek Trzygłowa, wywieźli go z kraju i oddali pod opiekę wdowy w małej wsi. Ta wydrążyła pień, schowała w nim figurkę zawiniętą w sukno i zostawiła mały otwór na ofiary. Biskup posłał niejakiego Hermana, który podszył się pod czciciela i wrzucił do otworu srebrną monetę. Zobaczył, że figurka tkwi w drzewie tak mocno, że nie da się jej wyjąć. Zabrał więc stare siodło Trzygłowa przybite do ściany i przyniósł je biskupowi. Ebbon nie podaje nazwy wsi.

Warto odróżnić Trzygłowa od figurki, którą pokazują wolińskie zbiory. Według opracowania na stronie archeologia.com.pl czterotwarzowa figurka ma 9,3 cm wysokości, jest z drewna cisowego i znaleziono ją w 1974 roku w warstwie z drugiej połowy IX wieku. Większość badaczy uważa ją za przedmiot kultowy, prawdopodobnie do kultu domowego, a Władysław Duczko dopatrywał się analogii do skandynawskich osełek. To inny wątek niż Trzygłów, a opisy żywotów nie łączą jej z tym bogiem. Dziś jedną z sal wolińskiego Muzeum Regionalnego im. Andrzeja Kaubego poświęcono wierzeniom przedchrześcijańskim.

Podania o ukrytym posągu

Żywoty nie mówią, gdzie posążek ostatecznie trafił. Miejsca pojawiają się dopiero w podaniach. Według Wikipedii folkloryści zebrali w zachodniej i północnej Polsce kilka legend, wedle których posążek ukryto w Gryficach, w Świętouściu na Wolinie, w Tychowie pod głazem Trygław albo w Jeziorze Trzygłowskim. Skoro podania wskazują różne miejsca, wykluczają się nawzajem, a żadnego z nich żywoty z XII wieku nie potwierdzają. Najlepiej znany jest Trygław, głaz narzutowy w Tychowie, uznawany za największy w Polsce. Według opisu obiektu leży na cmentarzu, od 1996 roku widnieje w herbie miasta, a podanie o złotym posągu zakopanym pod nim pozostaje podaniem, nie faktem.

Jak badacze tłumaczą trzy głowy

Wikipedia zestawia kilka interpretacji. Aleksander Gieysztor uznał Trzygłowa za boga plemiennego, odrębnego od Peruna, i bliskiego chtonicznemu Welesowi, na co wskazywać ma poświęcony mu czarny koń i złoty posąg. Andrzej Szyjewski także widzi w nim boga chtonicznego. Jiří Dynda proponuje, że Trzygłów mógł być bogiem troistym, łączącym postacie odpowiedzialne za niebo, ziemię i podziemia, i łączy to z motywem drzewa, w którym ukryto figurkę. Henryk Łowmiański wywodził Trzygłowa z chrześcijaństwa, od trzyobliczowych wyobrażeń Trójcy Świętej, lecz Wikipedia zauważa, że takie wyobrażenie jest poświadczone dopiero od XIV wieku.

Hasło o Trzygłowie nie rozstrzyga między tymi poglądami, a jedynym opisem znaczenia trzech głów u samych źródeł jest wyjaśnienie kapłanów przytoczone przez Ebbona.