Trzy miejsca i trzy daty w marcu 1945 roku

Pierwszy akt zaślubin Polski z morzem odbył się 10 i 11 lutego 1920 roku w Pucku i we Wielkiej Wsi. W marcu 1945 roku, gdy trwała operacja pomorska, podobną ceremonię powtórzono trzykrotnie na wybrzeżu zachodnim. Według Wikipedii było to 15 marca w Dziwnówku, 17 marca w Mrzeżynie i 18 marca w Kołobrzegu.

W Dziwnówku, według kalendarium w haśle Wikipedii, uroczystość zorganizowali żołnierze 2 Dywizji Piechoty 1 Armii Wojska Polskiego, z inicjatywy dowódcy 5 pułku piechoty, pułkownika Antoniego Szabelskiego. W Mrzeżynie, według tego samego hasła, uczestniczył ułan, kapral Sochaczewski. Hasło o samym Mrzeżynie opisuje zaślubiny z 17 marca 1945 roku jako dokonane przez żołnierzy I Warszawskiej Brygady Kawalerii 1 Armii Wojska Polskiego i nazywa je pierwszymi powojennymi, co nie zgadza się z wcześniejszą datą dziwnówecką. Wikipedia nie rozstrzyga tej różnicy. W Mrzeżynie, przy ujściu Regi, leży dziś Port Mrzeżyno, a hasło o miejscowości wymienia wśród jej obiektów pomnik Zaślubin Polski z morzem.

Najlepiej znana jest wersja kołobrzeska. Według Wikipedii obrzędu dokonał 18 marca kapral Franciszek Niewidziajło, żołnierz 7 pułku piechoty, wybrany, jak podaje hasło o nim, ze względu na chłopskie pochodzenie. Wypowiedział napisane przez siebie słowa o trudzie, który nie poszedł na darmo, i rzucił w fale pierścień. To samo hasło zaznacza, że wywiady z nim nie zawsze odpowiadają prawdzie historycznej, więc szczegóły ceremonii z relacji po latach warto odczytywać ostrożnie.

Bitwa o Kołobrzeg, 4-18 marca 1945 roku

Zaślubiny kończyły bitwę o miasto, którą Wikipedia datuje na 4 i 7-18 marca 1945 roku. Kołobrzeg był według tego hasła ważnym punktem ewakuacyjnym i bazą morską w niemieckim systemie obronnym. Obrońców Wikipedia szacuje na około 10 tysięcy żołnierzy, wspieranych przez jednostki Kriegsmarine, artylerię nabrzeżną i okrętową, pociąg pancerny i czołgi. W mieście przebywało też, według tego hasła, wielu cywilnych uchodźców z Pomorza, bez podania liczby.

Właściwe oblężenie rozpoczęło się 7 marca uderzeniem jednostek 1 Armii Wojska Polskiego, a 4 marca nieudaną próbę zdobycia miasta z marszu podjęły czołgi radzieckiej 45 Brygady Pancernej Gwardii. Według Wikipedii polskich żołnierzy w walkach było ponad 28 tysięcy. W nocy z 17 na 18 marca rozpoczął się generalny szturm trzeciego pierścienia obrony. Jak podaje Wikipedia, część sił niemieckich ewakuowano morzem, reszta została zniszczona lub wzięta do niewoli, a jeńców było około 8000. Straty polskie to według tego samego hasła 1206 poległych i zaginionych oraz około 2500 rannych. Wikipedia podaje te liczby bez rozbicia na źródła, więc należy je traktować jako szacunek.

Skalę zniszczeń miasta źródła oceniają różnie. Encyklopedia Pomorza Zachodniego mówi o zniszczeniu w 95 procentach, a Wikipedia przytacza inne źródło, według którego po wojnie w gruzach leżało prawie 90 procent budynków.

Gdzie odbyła się ceremonia w Kołobrzegu

Napis na pomniku głosi, że w tym miejscu 18 marca 1945 roku dokonano historycznego aktu zaślubin. Według Encyklopedii Pomorza Zachodniego jest to niezgodne z prawdą: uroczystość odbyła się na tarasie Fortu Ujście, obok ruin niemieckiej latarni morskiej. W tym miejscu stoi dzisiejsza Latarnia Morska Kołobrzeg, na której według Wikipedii wisi tablica upamiętniająca ceremonię. Hasło Wikipedii o bitwie pisze natomiast, że zaślubiny odbyły się po walkach na kołobrzeskiej plaży, więc w źródłach pojawiają się dwa opisy miejsca: taras fortu i plaża.

Pomnik z 1963 roku

Pomnik Zaślubin Polski z Morzem stoi w parku zdrojowym przy bulwarze Jana Szymańskiego, między wejściem do portu a molem. Zaprojektował go Wiktor Tołkin, który według Wikipedii jest też autorem pomników na Majdanku, w Stutthofie i na warszawskim Pawiaku. Mozaiki wykonał Władysław Jackiewicz. Pomysł pojawił się w 1958 roku, wtedy zainicjowano zbiórkę funduszy i rozpisano konkurs. Wikipedia podaje, że pomnik miał stanąć w miejscu uroczystości, ale uznano, że byłoby to zbyt blisko portu, więc wybrano park, około 300 metrów od niego.

Według Encyklopedii Pomorza Zachodniego akt erekcyjny wmurowano 17 marca 1963 roku, podczas obchodów rocznicy zdobycia miasta. Do wykopu trafiła także obrączka Olgi Lewickiej, mieszkanki Kołobrzegu, jako pamięć po mężu zaginionym na wojnie. Pomnik wzniesiono w czynie społecznym i odsłonięto 3 listopada 1963 roku, o czym piszą i Wikipedia, i Encyklopedia. Obie podają, że na plaży zebrał się około 30-tysięczny tłum, a według Wikipedii był wśród obecnych Franciszek Niewidziajło. Odsłonięcia dokonał, według Encyklopedii, przewodniczący Rady Państwa Aleksander Zawadzki.

Według Encyklopedii konstrukcja ma około 15-20 metrów wysokości i jest wykonana z żelazobetonu. Podstawę pokrywają płaskorzeźby przedstawiające piastowskich wojów i żołnierzy z 1945 roku, nad nimi wznosi się wieża w kształcie stylizowanej flagi, a prześwit pod opadającym płatem tkaniny symbolizuje okno na świat. U stóp pomnika leżą granitowe płyty z nazwami jednostek polskich i radzieckich walczących o Kołobrzeg oraz z herbami miast. Jeden z napisów na pomniku nosi datę październik 1963, choć odsłonięcie odbyło się w listopadzie, na co zwraca uwagę Encyklopedia. Według Wikipedii pomnik remontowano w 2014 roku, a gruntowny remont trwał od jesieni 2024 do wiosny 2025 roku.