Szczecin należał do Hanzy, a kupcy miasta zrzeszeni w gildiach przez wieki mieli własną siedzibę zwaną Domem Żeglarza (po niemiecku Seglerhaus). Samego budynku nie obejrzymy: stał w sąsiedztwie dzisiejszego Rynku Siennego, a po nim zostały zapisy w encyklopediach i kilka sąsiednich zabytków. Można za to prześledzić, jak działała ta korporacja i co działo się z nią w kolejnych wiekach.

Szczecin w Hanzie: co mówią źródła

Według Wikipedii Szczecin stał się miastem hanzeatyckim w XIII wieku. Tabela miast w haśle o Hanzie podaje przy Szczecinie rok 1278 jako datę dołączenia i dodaje, że w 1283 miasto weszło do grupy Rostocker Landfrieden, uznawanej za poprzedniczkę federacji miast wendyjskich (od 1293). Od XIV wieku Szczecin stopniowo przejmował, według tego samego hasła, rolę głównego miasta w strefie pomorskiej.

Encyklopedia Pomorza Zachodniego (Pomeranica) łączy rok 1283 z czymś innym: z przywilejem wolnego handlu w Skanii, który uzyskali szczecińscy mieszczanie. W latach 80. XIII wieku powstała w Szczecinie, według Pomeranicy, pierwsza gildia, zrzeszająca kupców i żeglarzy.

Gildie: kto do nich należał i po co istniały

Pomeranica opisuje gildie jako organizacje kupców i finansistów zajmujących się handlem morskim oraz handlem hurtowym i detalicznym na dużą skalę. Ich głównym celem była obrona uzyskanych przywilejów, na przykład prawa składu i wolnego handlu z krajami skandynawskimi, a także organizowanie ochrony konwojów i szlaków handlowych. Członkowie wspólnie urządzali też życie towarzyskie i religijne, wymieniali informacje i podejmowali większe przedsięwzięcia handlowe i finansowe. Przedstawiciele gildii reprezentowali interesy kupców wobec władz miejskich i książęcych oraz w lidze hanzeatyckiej.

Według tego samego źródła kilkanaście lat po powstaniu pierwszej gildii utworzono w jej obrębie bractwa żeglugowo-handlowe, skupiające kupców i żeglarzy działających na określonych obszarach. Członków pierwszej gildii nazywano grositami, czyli finansistami, ze względu na duże możliwości finansowe i operacje na dużą skalę.

Dom Żeglarza: siedziba gildii przy ulicy Szewskiej

Pomeranica podaje, że wszystkie te gildie, wzorem miast hanzeatyckich, miały wspólną siedzibę, tak zwany dwór, w Domu Żeglarza. Obradowano tam, prowadzono sprawy zawodowe i spotykano się towarzysko. Nadzór nad korporacją i rozstrzyganie sporów między członkami powierzono ośmioosobowej Radzie Seniorów.

Hasło Pomeranicy o skwerze imienia Guido Recka opisuje, gdzie to było. Główny budynek (zapisany jako zeghlerhus, 1405) należał do gildii kupieckiej i żeglarzy, czyli, jak pisze hasło, tak zwanych wielkich kupców, hurtowników. Stał od strony ulicy Szewskiej, na nieistniejącej dziś działce Szewska 18. Wzdłuż górnej części ulicy Kurkowej, biegnącej w stronę Kamienicy Loitzów, stały kamieniczki należące do Domu Żeglarza, a pomiędzy domem a budami żeglarzy przy kamienicy działał, według tego samego hasła, najstarszy teatr komediowy w Szczecinie. Wikipedia pisze o Teatrze Miejskim, że przed jego otwarciem w 1848 roku w mieście grały głównie zespoły amatorskie i wędrowne, między innymi na scenie przy Domu Żeglarza.

Kupcy z Domu Żeglarza byli też stroną w sprawach miasta. Według Pomeranicy w 1762 roku zaproponowali magistratowi przeniesienie kramów kupców detalistów z nabrzeża Bollwerk na Rynek Warzywny; magistrat uwzględnił prośbę po siedmiu latach, w 1769 roku, kosztem usunięcia z tego miejsca średniowiecznego pręgierza.

Od oporu wobec Prus do likwidacji

Według Pomeranicy znaczenie gildii zaczęło maleć pod koniec XVI wieku, a przywiązani do tradycji szczecińscy kupcy nie chcieli zmieniać dawnych stosunków towarzysko-finansowych, co pogłębiało załamanie gospodarcze tego okresu. Po przejęciu Szczecina od Szwedów Prusacy uznali w 1721 roku korporację Domu Żeglarza za przestarzałą i nieefektywną. Próbowali zastąpić ją wyspecjalizowanymi kompaniami handlowymi: handlu z Rosją, handlu zbożem i handlu lewantyjskiego. Wobec oporu członków Domu Żeglarza wszystkie trzy upadły.

W 1821 roku korporację zlikwidowano, a w jej miejsce powołano, według Pomeranicy, nowoczesną, wspieraną przez państwo Korporację Kupiecką. Jej powstanie wiązało się między innymi z ustawą o wolności przemysłowej z 1810 roku. Korporacja odziedziczyła jednak wiele cech dawnych gildii, między innymi możliwość kontrolowania prywatnego życia członków i tak zwanej kupieckiej moralności.

Co zostało po Domu Żeglarza

Według Wikipedii w latach 1833-1835 na miejscu dawnego Domu Żeglarza i pobliskich budynków, na narożniku ulic Panieńskiej i Szewskiej, wzniesiono gmach giełdy nawiązujący do architektury Karla Friedricha Schinkla. Stał w sąsiedztwie dawnego odwachu. W 1938 roku po przebudowie wnętrza zmieniono jego nazwę na Haus der Wirtschaft. W nocnym nalocie na Szczecin z 16 na 17 sierpnia 1944 roku gmach został częściowo zniszczony. Po wojnie planowano odbudowę, ale w 1951 roku budynek rozebrano. Dziś w jego miejscu, jak pokazuje zdjęcie w haśle Wikipedii, stoi blok.

Najlepszym punktem do spaceru jest Rynek Sienny, przy którym stał gmach giełdy, a obok Ratusz Staromiejski z Muzeum Historii Szczecina. Kamienica Loitzów przy ulicy Kurkowej, późnogotycka, z 1547 roku, przypomina z kolei o zamożnych mieszczanach dawnego Szczecina; kamieniczki Domu Żeglarza stały tuż obok. Dom Żeglarza dawno nie istnieje, ale ten niewielki fragment Starego Miasta był przez stulecia miejscem, w którym kupcy wspólnie decydowali o swoich sprawach.