Łasztownia to wyspa i część Szczecina leżąca naprzeciw Starego Miasta, za Odrą Zachodnią. Do 1945 roku nazywała się po niemiecku Lastadie. Od średniowiecza była miejscem przeładunku towarów, składów i budowy statków, a dziś łączy zabytki, portowe dźwigi i nowoczesne centrum nauki.

Skąd nazwa Łasztownia

Według Wikipedii łasztownia, z niemieckiego Lastadie, od łacińskiego lastadium, to w miastach portowych miejsce, gdzie wyładowuje się i załadowuje towary na statki lub gdzie statki zrzucają balast. Zwykle stały tam składy, zwane spichlerzami. Później takie obszary służyły też do remontu i budowy statków. Hasło ogólne wymienia łasztownie w wielu miastach nad Bałtykiem i Morzem Północnym, a Szczecin ma tam rok 1315, obok Królewca (1339), Amsterdamu (1342) i Gdańska (1361).

Osobne hasło o szczecińskiej wyspie tłumaczy to nieco inaczej. Średniowieczne słowa lastagium, lestagium i lastadium, po polsku łaszt, oznaczają ciężar ładunku. W XIV wieku była to jednostka ładunku okrętowego i miara artykułów sypkich, którą obliczano też wyporność statków. Z czasem tym mianem nazwano całą wyspę. Z tych samych zapisów wywodzi się nazwa ulicy Łasztowej.

Wyspa kupiona przez miasto

Według Wikipedii wczesnośredniowieczna wyspa była znacznie mniejsza: niewielką kępą naprzeciw dzisiejszego Mostu Długiego, oddzieloną od głównego nurtu Odry wąskim ramieniem. Tędy prowadził najstarszy szlak ze wschodniego na zachodni brzeg rzeki przez bagnistą dolinę Międzyodrza. W 1283 roku Szczecin nabył wyspę i zaczął ją wykorzystywać w celach portowych: stawiano tam składy i spichlerze, a z czasem drewniane pomosty ładunkowe i nabrzeża.

Daty mostu różnią się między źródłami. Hasło o Łasztowni pisze, że stały drewniany most zwany Długim zbudowano w 1299 roku. Hasło o Moście Długim podaje, że drewniany most z przepustem dla statków stanął w 1283 roku, w miejsce przeprawy promowej. Obie daty pojawiają się w Wikipedii, bez rozstrzygnięcia, o który moment chodzi.

Droga w stronę Dąbia była umacniana nasypem z kamieni, stąd jej niemiecka nazwa Gross Stein Damm, czyli Wielka Kamienna Grobla. Dziś to ulica Gdańska. Już w XIV wieku cały teren aż do Parnicy nazywano Łasztownią. Powstały dwa określenia: Wielka Łasztownia dla najstarszej części i Mała Łasztownia dla terenów wzdłuż Odry aż do Duńczycy. Przy Duńczycy działała stocznia okrętowa, a według Wikipedii także miejska rzeźnia, tuż przy Moście Kłodnym.

W 1308 roku zbudowano dla mieszkańców kościół św. Gertrudy. Mieszkali tu głównie tragarze i robotnicy portowi, pracownicy stoczni i rybacy. Wikipedia opisuje tu także żuraw przeładunkowy przy Moście Długim: jego istnienie potwierdzono dopiero w 1570 roku, choć źródła pośrednie z XV wieku wspominają o opłatach za jego używanie. Przełom XVI i XVII wieku przyniósł zasypanie południowo-wschodniego ramienia Odry, a północne zasypano w drugiej połowie XVII wieku. Według Wikipedii Łasztownia przestała być wyspą w pierwotnym kształcie.

Wały, domy czynszowe i zniszczenie

W połowie XVII wieku osiedle otoczono wałami ziemnymi wzdłuż dzisiejszego Bulwaru Gdańskiego i ulicy Władysława IV. W 1727 roku wzniesiono w fortyfikacjach Bramę Parnicką, a przy stoczni Bramę Kozią. Po włączeniu Szczecina do Prus w 1721 roku powstawały budynki użyteczności publicznej i mieszkalne, a obecny układ ulic pochodzi, według Wikipedii, z czasów Fryderyka Wilhelma I. W połowie XIX wieku wały rozebrano i zastąpiono ulicami.

Na przełomie XIX i XX wieku stare domy zastąpiono secesyjnymi kamienicami czynszowymi dla robotników, między fabrykami i obiektami produkcyjnymi. Do największych należała cukrownia przy ulicy Władysława IV. Otwarcie portu wolnocłowego w 1898 roku, jak zaznacza Wikipedia, odbyło się już poza obszarem historycznej Łasztowni. Wyspa ucierpiała w nalotach lotnictwa alianckiego w latach 1942-1944 i według Wikipedii została niemal całkowicie zrujnowana. Port wolnocłowy leży na wschodnim skraju wyspy i jest częścią Portu Szczecin.

Odbudowa i Trasa Zamkowa

Dawna ulica Grosse Lastadie, główna ulica wyspy, została po wojnie najszybciej odgruzowana. Prace nad odbudową ruszyły w latach 60., gdy poszerzono ulice Wielką i Gdańską, a także ulicę Energetyków, czyli dawną Grosse Lastadie. Dostała dwie jezdnie z torowiskiem tramwajowym pośrodku. Zbudowano też nowy, wyższy Most Portowy na Parnicy. W połowie lat 70. ulicę Energetyków włączono w system budowanej Trasy Zamkowej, we wschodni węzeł trasy. Według Wikipedii w latach 60. powstał też projekt kilku nowoczesnych gmachów dla Polskiej Żeglugi Morskiej, ale nie zrealizowano go.

Kościół św. Gertrudy zabezpieczono pod koniec lat 50., a po remoncie otrzymał on wezwanie św. Trójcy. Dziś to Kościół Świętej Trójcy: neogotycka budowla z ciemnej cegły. Obecną świątynię wzniesiono w latach 1894-1896 na fundamentach starszego gotyckiego kościoła, a rejestr zabytków podaje lata 1896-1897. Od 1959 roku należy do parafii ewangelicko-augsburskiej, a 16 października 1960 roku nadano mu wezwanie Świętej Trójcy.

Dźwigozaury i Morskie Centrum Nauki

Trzy portowe żurawie z lat 30. XX wieku, najpewniej wyprodukowane przez Friedrich Krupp AG, noszą miano Dźwigozaurów, od słów dźwig i dinozaur. Według Wikipedii służyły do rozładunku drobnicy ze statków do pierwszych lat XXI wieku, w 2009 roku przekazano je Muzeum Narodowemu w Szczecinie, a odrestaurowano między 2016 a lutym 2017 roku wraz z pierwotną kolorystyką. Od 2018 roku są oświetlane. Hasło nazywa je jednym z symboli Szczecina.

Na wyspie stoi też Morskie Centrum Nauki przy ulicy Nad Duńczycą, w budynku nawiązującym kształtem do kadłuba statku. Ma 14 metrów wysokości i 122 metry długości, trzy poziomy wystawiennicze, planetarium i taras widokowy na dachu. Według Wikipedii to instytucja kultury województwa zachodniopomorskiego, utworzona uchwałą sejmiku we wrześniu 2017 roku.

W kolejnych latach Łasztownia zmieniała się dalej. Według Wikipedii we wrześniu 2022 roku nabrzeże dotąd zwane Rosyjskim przemianowano na Nabrzeże Ukraińskie, a w 2022 roku rozpoczęto budowę osiedla apartamentowców przy ulicy Celnej. W 2024 roku otwarto przystanek kolejowy Szczecin Łasztownia na Kępie Parnickiej.