Szczeciński port wolnocłowy ma datę, która da się wskazać na kalendarzu: rok 1898. Według Wikipedii właśnie wtedy otwarto ten fragment portu, najpierw oddając do użytku Basen Wschodni, a w 1910 roku Basen Zachodni. Budowa ruszyła w 1894 roku. Żeby zrozumieć, po co miastu taka inwestycja, trzeba cofnąć się o kilkanaście lat.

Droga do portu wolnocłowego

Przez wieki rozwój szczecińskiego portu ograniczał się do brzegów Odry między Mostem Długim a Mostem Kłodnym. Dopiero w ostatnich dekadach XIX wieku miasto zaczęło powiększać obszar portowy. Najpierw wybudowano nabrzeża na Duńczycy, w 1880 roku oddano Kanał Piastowski, który skrócił drogę wodną do Świnoujścia, a rok po rozpoczęciu budowy portu wolnocłowego otwarto Kanał Wrocławski łączący Duńczycę i Parnicę. Tak wynika z hasła Wikipedii o porcie morskim Szczecin. To samo hasło zaznacza przy dacie 1894 brak przypisu, więc rok początku budowy trzeba traktować jako informację z jednego źródła.

Według Wikipedii wolny obszar celny w szczecińskim porcie pozwala dziś składować towary spoza Unii Europejskiej bez ponoszenia cła i opłat importowych, a przetwarzać i uszlachetniać towary importowane. Zasada jest podobna do tej z 1898 roku, ale źródła nie opisują przepisów dawnej strefy.

Otwarcie 23 września 1898 roku

Wikipedia podaje w haśle o porcie tylko rok 1898. Dokładniejszą datę dostarcza hasło o fontannie Manzla. Według niego fontannę odsłonięto 23 września 1898 roku w obecności cesarza Wilhelma II, w połączeniu z uroczystością oddania do użytku Basenu Wschodniego w porcie wolnocłowym na Łasztowni. To data odsłonięcia fontanny, a Basen Wschodni jest wspomniany jako część tej samej uroczystości.

Fontanna stała nie przy samym basenie, lecz na placu Tobruckim w Starym Mieście, u zbiegu dzisiejszych ulic Dworcowej i Nowej. Basen fontanny zaprojektował Otto Rieth, a kompozycję figuralną z miedzi wykonał Ludwig Manzel. Przedstawiała kobietę wspartą na kotwicy, boga handlu Merkurego i bóstwa morskie. Mieszkańcy szybko nazwali tę kobiecą postać Sediną, a według Wikipedii symbolizowała Szczecin jako hanzeatyckie miasto handlu, żeglugi i przemysłu. Rzeźbę zdemontowano 29 lipca 1942 roku i przetopiono, a w jej miejscu stanął Pomnik z Kotwicą. Dzieło Manzla można dziś zobaczyć gdzie indziej: kamienna rzeźba walki człowieka z centaurem jego autorstwa stoi na tarasie centralnym Wałów Chrobrego.

Rozmiary i rozbudowa do 1945 roku

Według Wikipedii strefa wolnocłowa zajmowała po otwarciu Basenu Zachodniego 60 ha, w tym 22 ha akwatorium. W 1911 roku zaczęto budować port przemysłowy nad dolną Parnicą, a w 1917 oddano Basen Górnośląski. W 1923 roku porty miejski i państwowy połączono w jedno przedsiębiorstwo, Stettiner Hafen Betriebsgesellschaft. W latach dwudziestych XX wieku zaczęto stawiać murowane magazyny i zastępować drewniane pale betonowymi. W 1931 roku tereny portowe rozszerzono o wyspę Ostrów Grabowski.

Tabela obrotów ładunkowych w tym samym haśle podaje, że w 1930 roku obrót wyniósł 6246 tys. ton, a w 1932 roku 3338 tys. ton. W 1945 roku bombardowania unieruchomiły port, a po wojnie inwentaryzacja wykazała według Wikipedii 80 procent zniszczeń. Zniszczone były wszystkie 152 dźwigi.

Co zostało na Łasztowni

Hasła Wikipedii różnią się co do położenia. Hasło o porcie mówi, że port wolnocłowy zbudowano na Łasztowni, a hasło o samej Łasztowni zaznacza, że otwarcie portu w 1898 roku było największym wydarzeniem w okolicy, ale teren portu leży poza obszarem historycznej Łasztowni. Obie wersje zgadzają się, że chodzi o wschodnią część wyspy nad Odrą, Duńczycą i Kanałem Wrocławskim.

Zachował się neogotycki gmach zarządu portu strefy wolnocłowej z końca XIX wieku. Przetrwały też żelbetowy magazyn numer 7 z 1929 roku i inne budynki magazynowe dawnego portu. Na Łasztowni stoi również neogotycki Kościół Świętej Trójcy, wzniesiony w latach 1894-1896, równolegle z budową portu. Nie jest to jednak świątynia portu wolnocłowego, lecz dawny kościół św. Gertrudy z wyspy.

Z tego samego czasu pochodzi dawny miejski zakład rzeźniczy. Zachowany budynek Starej Rzeźni powstał w latach 1888-1898 według projektu Conrada Kruhla i Carla Schmidta, a dziś mieści Centrum Kultury Euroregionu. Z późniejszego okresu pozostały trzy żurawie portowe, zwane Dźwigozaurami. Według Wikipedii zbudowano je w latach trzydziestych XX wieku, pracowały do pierwszych lat XXI wieku, w 2009 roku przekazano je Muzeum Narodowemu w Szczecinie, a po renowacji z lat 2016-2017 od 2018 roku są podświetlane każdej nocy.

Wolny obszar celny dzisiaj

Port nadal ma wolny obszar celny, ustanowiony według Wikipedii w 1989 roku. Działalność rozpoczęto 1 lipca 1995 roku na 4,49 ha, w 2000 roku obszar powiększono do 19,39 ha, a w 2005 do 19,66 ha. W innym fragmencie tego samego hasła podano jednak, że wolny obszar celny obejmuje 11,47 ha we wschodniej części Łasztowni, więc o powierzchni zależy od daty opisu. Hasło wylicza tam pięć nabrzeży o łącznej długości 1377 m, wśród nich dawne Rosyjskie, które według hasła o Łasztowni przemianowano we wrześniu 2022 roku na Nabrzeże Ukraińskie.