18 sierpnia: strajk w stoczni

O trzydziestu sześciu postulatach, które w sierpniu 1980 roku sformułowali szczecińscy robotnicy, według Instytutu Pamięci Narodowej mówi się niewiele. Tymczasem to w Szczecinie, jak pisze IPN, podpisano pierwsze porozumienia z rządem, w których zapowiedziano powołanie związków zawodowych wolnych i niezależnych od władz. Dwadzieścia jeden postulatów gdańskich znalazło się na liście UNESCO „Pamięć Świata”, a szczecińskie są znacznie mniej znane.

W poniedziałek 18 sierpnia 1980 roku strajk podjęła Stocznia Szczecińska im. Adolfa Warskiego. Według IPN o przerwaniu pracy mówiono od piątku 15 sierpnia. Rano do nabrzeża stoczni przypłynęła motorówka ze Stoczni Remontowej „Parnica”, gdzie strajk ogłoszono już po godzinie szóstej. Aleksander Krystosiak, związany z Wolnymi Związkami Zawodowymi Pomorza Zachodniego, i jego towarzysze zastali załogę Warskiego w stanie nieustannej dyskusji.

Około 10.30, po pierwszej przerwie śniadaniowej, stocznia przerwała pracę. Według IPN kilka tysięcy ludzi zebrało się przed bramą główną i zażądało rozmów z władzami, a według Wikipedii było to około trzech tysięcy stoczniowców. Do zakładu przyjechał pierwszy sekretarz Komitetu Wojewódzkiego PZPR Janusz Brych. Rozmawiał z załogą, stojąc na przyczepie ciągnikowej, a później namawiał do przeniesienia spotkania do świetlicy oraz do wyboru delegatów i sformułowania postulatów na wydziałach.

Stoczniowcy rozeszli się na wydziały. Delegaci spotkali się następnie w świetlicy, gdzie odczytywali postulaty poszczególnych wydziałów. Według IPN były wśród nich żądania ekonomiczne i socjalne, na przykład obniżenie wieku emerytalnego do 60 lat czy wolne soboty, ale też polityczne: zezwolenie na partie opozycyjne, wpisanie prawa do strajku do Konstytucji PRL i uwolnienie więźniów politycznych. Wikipedia wśród postulatów z pierwszego dnia wymienia utworzenie wolnych związków zawodowych i wmurowanie w mury stoczni tablicy upamiętniającej poległych w Grudniu 1970.

Marian Jurczyk i Międzyzakładowy Komitet Strajkowy

Przewodniczącym komitetu strajkowego stoczni został Marian Jurczyk, magazynier. O chwili wyboru IPN i Wikipedia piszą odmiennie. IPN pisze, że strajkujący wybrali go przed kolejnym spotkaniem z Brychem w świetlicy, a zgłosił go Krzysztof Kasprzak. Wikipedia podaje, że komitet z Jurczykiem na czele wybrano w godzinach wieczornych, po spotkaniu z przedstawicielami wydziałów o godzinie 15, mimo że Jurczyk nie wszedł do trójek wydziałowych. IPN przypomina, że Jurczyka znano ze strajku w grudniu 1970 roku.

Według IPN postulaty zredagowały w nocy z 18 na 19 sierpnia trzy osoby: Maria Chmielewska, Kazimierz Fischbein i Stanisław Wiszniewski. Zamknęli się w pokoju dyrektora do spraw produkcji i do rana ułożyli listę trzydziestu sześciu punktów. Wcześniej Antoni Szatkowski zapisał zbiorczą listę około siedemdziesięciu postulatów, które nie powtarzały się w wystąpieniach delegatów; IPN pisze, że z tej listy mogła powstać wersja szczecińska, ale tego nie rozstrzyga.

19 sierpnia o 14.00 komitet strajkowy stoczni przekształcił się, według IPN, w Międzyzakładowy Komitet Strajkowy z Jurczykiem jako przewodniczącym. Wikipedia w haśle o porozumieniach sierpniowych podaje, że komitet powołano 17 sierpnia, a IPN wskazuje 19 sierpnia. Komitet zażądał przyjazdu do Szczecina przedstawicieli władz centralnych, a rząd wysłał komisję pod przewodnictwem wicepremiera Kazimierza Barcikowskiego. W chwili konstytuowania się komitetu zgłosiło do niego akces 20 zakładów, a w dniu podpisania porozumienia było ich, według IPN, ponad 360 z województwa i z innych regionów.

Strajk w mieście

Według Wikipedii w czasie strajku w Szczecinie nie kursowała komunikacja miejska, nie wywożono śmieci i nie grzebano zmarłych. 24 sierpnia ukazał się pierwszy numer „Jedności”, organu Międzyzakładowego Komitetu Strajkowego. Rozmowy komisji rządowej z komitetem toczyły się od 21 sierpnia w stoczni. IPN przytacza wspomnienia uczestników: jedni opisują życzliwość między ludźmi, nawet wtedy, gdy ludzie stali na przystankach mimo braku tramwajów, inni obawę o to, jak zareaguje Moskwa i czy strajk nie skończy się represjami.

30 sierpnia: porozumienie

29 sierpnia premier Józef Pińkowski pytał Brycha o możliwość odbicia portów siłą. Według Wikipedii I sekretarz odpowiedział: „Można, ale dojdzie do walki. A co dalej? Znów grudzień 1970?”. W nocy z 29 na 30 sierpnia około pierwszej w nocy do stoczni przyjechali Barcikowski i jego doradcy, a przez kilka godzin doprecyzowywano porozumienie, zwłaszcza punkt pierwszy o niezależnych związkach.

Według IPN Barcikowski nie miał zgody Biura Politycznego KC PZPR na podpisanie porozumienia. W swoich wspomnieniach, które cytuje IPN, opisał nieudane próby połączenia z Kanią i Pińkowskim oraz rozmowę z sekretarzem KC Olszowskim, po której z Brychem postanowili podpisać. Według ministra przemysłu ciężkiego Aleksandra Kopcia, którego relację też przytacza IPN, decyzję o szybszym podpisaniu podjął Edward Gierek.

Podpisanie rozpoczęło się o 8.00 w świetlicy stoczniowej, w tej samej sali, w której w styczniu 1971 roku Edward Gierek rozmawiał ze stoczniowcami. Na sali było 41 akredytacji prasowych. W imieniu strajkujących porozumienie podpisali Marian Jurczyk, Kazimierz Fischbein i Marian Juszczuk, w imieniu strony rządowej Kazimierz Barcikowski, Andrzej Żabiński i Janusz Brych. Wikipedia podaje, że protokół ustaleń podpisano o 8.30. Gdańskie porozumienie podpisano dzień później, 31 sierpnia 1980 roku.

Punkt pierwszy przewidywał, jak cytuje IPN, powołanie samorządnych związków zawodowych, które „będą miały socjalistyczny charakter zgodnie z Konstytucją PRL”. Komitety strajkowe miały z chwilą zakończenia strajku stać się Komisjami Robotniczymi i rozpisać powszechne, bezpośrednie, tajne wybory do władz związków. IPN zaznacza, że ostateczny zapis był daleki od sformułowania zawartego w postulatach, a mimo to strajkujący mieli poczucie zwycięstwa.

Pamięć o Sierpniu dzisiaj

Dzieje tamtych dni, razem z Grudniem 1970, Sierpniem 1980, stanem wojennym i rokiem 1989, obejmuje według założeń opisanych w Wikipedii ekspozycja Centrum Dialogu Przełomy, oddziału Muzeum Narodowego w Szczecinie przy placu Solidarności. Akt erekcyjny, według Wikipedii, wmurowano 30 sierpnia 2013 roku, w trzydziestą trzecią rocznicę porozumień sierpniowych. Zasady zwiedzania podaje muzeum.