Wał Pomorski, po niemiecku Pommernstellung, to pas fortyfikacji, który Niemcy budowali w latach trzydziestych XX wieku kilkadziesiąt kilometrów od ówczesnej granicy z Polską. Biegł przez dzisiejsze Pojezierze Wałeckie i Drawskie, od okolic Gorzowa Wielkopolskiego przez Tuczno, Wałcz i Nadarzyce do Szczecinka. Dziś jego pozostałości stoją w lasach i na przesmykach między jeziorami, a kilka obiektów prowadzi muzea.

Budowa w latach 1930-1937

Według Wikipedii prace wstępne rozpoczęto w 1930 roku, a wiosną 1931 na pograniczu Pomorza Zachodniego pojawiły się ekipy geodezyjne, które wytyczały przebieg przyszłych linii obrony. Rok później zaczęła się budowa około 20 schronów żelbetowych na przejściach w okolicach Strączna, Prusinowa i Strzalin. Nowy etap, wzdłuż całej granicy z Polską, ruszył latem 1934 roku.

Daty i wielkość całości różnią się w poszczególnych opracowaniach. Stowarzyszenie Wał Pomorski 1945 pisze, że główną część wybudowano w latach 1932-1937, w latach 1938-1939 dodano modyfikacje, a do 1937 roku powstało około 235 km umocnień od Gorzowa Wielkopolskiego do Białego Boru. Według tego samego portalu w skład Wału weszło około 1000 budowli żelbetowych, a także rowy strzeleckie, zapory przeciwczołgowe, pola minowe i transzeje. Hasło Wikipedii o przełamaniu Wału podaje inne liczby: linia z lat 1932-1945 miała liczyć około 275 km i około 900 schronów żelbetowych oraz stanowisk ogniowych. Odcinek od Białego Boru do okolic Darłówka miał być według obu źródeł wzmacniany dopiero w razie bezpośredniego zagrożenia.

Wikipedia podaje, że w 1935 roku ukończono rozbudowę głównej pozycji, opartej na jeziorach, lasach, bagnach, rzekach i zaporach wodnych, a w 1936 roku zaczęto budować bunkry wzdłuż północnych zboczy pradoliny Noteci. Stowarzyszenie Wał Pomorski 1945 zwraca uwagę, że umocnienia nie powstały w czasie wojny przeciw Armii Czerwonej: według niego ich głównym zadaniem była osłona Pomorza Zachodniego przed atakiem armii polskiej. Wikipedia opisuje pozycję podobnie, jako rozbudowaną pozycję polową osłaniającą rejony koncentracji wojsk w razie uderzenia wojsk polskich.

Typy schronów

Większość obiektów miała niewielką odporność. Według stowarzyszenia Wał Pomorski 1945 wznoszono głównie schrony kategorii C, z żelbetem grubości 0,6 m i pancerzami do 6 cm, oraz kategorii B1, z żelbetem 1,0 m i pancerzami do 12 cm. Były to z reguły schrony szeregowe z podstawową bronią, karabinem maszynowym MG08, bez rozbudowanego zaplecza socjalnego. Linię wzbogacono kilkoma cięższymi schronami typu B, z żelbetem 1,5 m, pancerzami do 30 cm i wzmocnionymi kopułami pancernymi, z rozbudowanym zapleczem.

Muzeum Regionalne w Szczecinku pisze, że schrony typu B-Werk były największymi obiektami w całym pasie umocnień i że Niemcy zbudowali łącznie 11 takich obiektów, z czego dwa stoją w Szczecinku. Wikipedia podaje, że szczeciński B-Werk jest najlepiej zachowany z 11 obiektów tego typu na Wale Pomorskim. Według Wikipedii schrony w rejonie Nadarzyc, Wałcza i Strzalin miały kilka podziemnych kondygnacji sięgających 15 m, ściany grubości nawet ponad 200 cm i stropy około 190 cm, a uzbrojenie obejmowało dwa działka obrotowe, trzy karabiny maszynowe, wyrzutnie granatów i peryskop. Najwięcej schronów stało w rejonie Nadarzyc i w wąskich przesmykach między jeziorami.

W 1944 roku, według Wikipedii i stowarzyszenia Wał Pomorski 1945, przed główną pozycją dodano ziemne umocnienia i stanowiska karabinów maszynowych zwane Tobrukami, pas przesłaniania wzdłuż Gwdy i Noteci oraz pozycję ryglową od Nadarzyc przez Iłowiec i Wierzchowo do Kalisza Pomorskiego. Stowarzyszenie ocenia, że niewielka głębokość linii utrudniała obronę i ułatwiała przełamanie.

Styczeń i luty 1945

Walki o Wał Pomorski prowadziła 1 Armia Wojska Polskiego w ramach operacji wiślańsko-odrzańskiej, w sąsiedztwie wojsk radzieckich. Wikipedia w infoboksie podaje okres od 29 stycznia do 10 lub 20 lutego 1945 roku, a w opisie walk datuje straty 1 Armii na 30 stycznia - 11 lutego. Według tego hasła 31 stycznia obie kolumny armii walczyły nad Gwdą z wojskami broniącymi pozycji polowej na linii Podgaje, Jastrowie, Ptusza, a do 4 lutego 4 i 6 Dywizja Piechoty podeszły pod główną pozycję za jeziorami Dobre, Zdbiczno, Smolno i Lubianka. W pasie działania armii było tam według Wikipedii 35 schronów żelbetowych.

Wikipedia opisuje, że do świtu 6 lutego 4 Dywizja Piechoty dokonała wyłomu o szerokości 3 km i głębokości 4 km. 9 lutego zgrupowanie uderzeniowe przełamało obronę na kierunku Piecnika, a 10 lutego opanowało Mirosławiec. Według tego hasła armia przełamała obronę niemiecką na głębokość 30 km i przecięła drogę odwrotu zgrupowaniu wałeckiemu. Do 12 lutego jej jednostki zatrzymały się na pozycji ryglowej, gdzie Niemcy zorganizowali obronę.

Straty 1 Armii Wojska Polskiego od 30 stycznia do 11 lutego wyniosły według Wikipedii 1780 poległych, 2767 rannych i 1055 zaginionych. Hasło nie podaje strat radzieckich, a w infoboksie pola strat pozostawiono puste. Napis WAŁ POMORSKI 1 - 10 II 1945 znajduje się według Wikipedii na tablicy Grobu Nieznanego Żołnierza w Warszawie.

Co po wojnie

Według stowarzyszenia Wał Pomorski 1945 fortyfikacje przetrwały wojnę niemal nienaruszone, a ich obecny stan wynika z decyzji powojennych władz: obiekty, które mogły prowadzić ogień na wschód, przeznaczono do likwidacji, część wysadzono, a zniszczeń dopełnili poszukiwacze złomu. Muzeum Regionalne w Szczecinku podaje, że w tamtejszym schronie główne pancerze odstrzelili w marcu 1945 roku sowieccy saperzy.

Muzea i ślady wzdłuż linii

W Wałczu przy drodze krajowej nr 22 działa Muzeum Wału Pomorskiego na terenie dawnych koszar. Jego ekspozycja ma cztery części: o początku budowy Wału i armii niemieckiej w latach 1934-1945, o Armii Czerwonej w 1945 roku, o 1 Armii Wojska Polskiego i o obozach jenieckich na Ziemi Wałeckiej. W Wałczu stoi też skansen fortyfikacyjny Grupa Warowna Cegielnia, oddział Muzeum Ziemi Wałeckiej.

W Szczecinku Muzeum Wału Pomorskiego i II Wojny Światowej mieści się w schronie B-Werk z lat 1934-1935. Według Wikipedii w Szczecinku stoi w sumie 25 schronów, które zamykały przesmyk między jeziorami Trzesiecko i Wielimie. Zasady zwiedzania podaje muzeum.

W Mirosławcu Muzeum Walk o Wał Pomorski otwarto 16 marca 1985 roku w budynku Ośrodka Kultury. Jego centralnym punktem jest diorama o wymiarach 9 x 3,3 m, przedstawiająca walki o przełamanie Wału w rejonie Mirosławca, a na ekspozycji plenerowej stoją armaty, haubica i czołg T-34-85.

Skansen bojowy w Zdbicach wiąże się według Wikipedii z decyzją z 1980 roku o utworzeniu Centralnego Rejonu Pamięci 1 Armii Wojska Polskiego. Wikipedia zaznacza, że część eksponatów nie brała udziału w walkach w tym rejonie.

Wśród obiektów związanych z fortyfikacjami jest też forteczny jaz piętrzący na Piławie koło Czochrynia, żelbetowa budowla z lat 1932-1937 wpisana do rejestru zabytków. Informacje o pozostałych obiektach i trasach zbiera Stowarzyszenie Wał Pomorski 1945 z Wałcza.