Obóz oficerski koło Kłomina

Oflag II D Gross-Born, niemiecki obóz jeniecki dla oficerów państw alianckich, powstał 1 czerwca 1940 roku w pobliżu dzisiejszego Kłomina, na południowym krańcu poligonu, na miejscu wcześniejszego stalagu. Według Wikipedii obóz działał do 1945 roku i stał na wzgórzu zwanym Hundsberg, czyli Psia Górka. Hasło o Bornem Sulinowie zapisuje ten sam początek: we wrześniu 1939 roku na tym terenie zorganizowano obóz przejściowy, od 9 listopada obóz dla szeregowców, a 1 czerwca 1940 roku przekształcono go w oficerski.

Na początku w obozie przebywali tylko francuscy jeńcy. Według Wikipedii w lutym 1941 roku było ich 3731, w tym 3166 oficerów i 565 ordynansów, a w kwietniu 1942 roku 2826 (2408 oficerów i 418 ordynansów). Ordynans to żołnierz przydzielony oficerowi do posług. Obóz słynął z ucieczek: pierwsza odbyła się, jak podaje ta sama Wikipedia, już 15 sierpnia 1940 roku.

Wymiana jeńców w 1942 roku

Centralne Muzeum Jeńców Wojennych (CMJW) wiąże wymianę jeńców z wydarzeniami z 14-16 maja 1942 roku, kiedy Niemcy wywieźli francuskich jeńców z Oflagu II D, a na ich miejsce osadzili Polaków. Wikipedia mówi o połowie 1942 roku i podaje, że 1 czerwca 1942 roku Polaków przywiezionych z oflagu w Choszcznie było 2818 (2544 oficerów i 274 ordynansów). Liczba polskich jeńców znacznie wzrosła w latach 1944-1945. Według Wikipedii na dzień 1 stycznia 1945 roku w obozie było 5391 Polaków (5014 oficerów i 377 ordynansów). Hasło wymienia też około 26 tysięcy jeńców sowieckich, bez podania, w którym okresie byli oni w obozie.

Do obozu trafiła po upadku powstania warszawskiego duża część jego uczestników. Wikipedia nie podaje ich liczby. Wśród jeńców byli m.in. pisarz Leon Kruczkowski, poeta Witold Wirpsza, który doświadczenia oflagu opisał w powieści „Pomarańcze na drutach” (1964), oraz sprinter i olimpijczyk Zygmunt Weiss.

Organizacja Odra i życie kulturalne

W obozie działała polska organizacja konspiracyjna Odra. Według Wikipedii założył ją w listopadzie 1939 roku pułkownik dyplomowany Witold Dzierżykraj-Morawski, który w Gross-Born był jednocześnie starszym obozu. Sztab organizacji mieścił się najpierw w oflagu II C Woldenberg w Dobiegniewie, potem w Gross-Born. Odra prowadziła przede wszystkim wywiad: rozpoznawała niemieckie fortyfikacje na Pomorzu, w tym Wał Pomorski, szkoliła członków, prowadziła nasłuch radiowy i pomagała zbiegłym jeńcom. Według Wikipedii liczyła najprawdopodobniej około 850 członków, choć niektóre powojenne wspomnienia mówią o około 4 tysiącach.

We wrześniu 1944 roku Niemcy rozbili organizację. Według Wikipedii aresztowano wówczas sztab wraz z pułkownikiem Dzierżykrajem-Morawskim, a jego członków zamordowano po torturach 9 listopada 1944 roku w Mauthausen-Gusen. Do końca września ujęto około 300 członków. Przyczyny dekonspiracji nie są jednoznaczne: Wikipedia przedstawia dwie hipotezy, jedną opartą na powojennych zeznaniach agenta gestapo, drugą na aresztowaniu szefa łączności Okręgu Pomorze Armii Krajowej w czerwcu 1944 roku. Dowództwo organizacji przejął po aresztowaniu pułkownik Ignacy Izdebski.

Jeńcy organizowali zajęcia kulturalno-oświatowe i sportowe. Według Wikipedii wychodziły podziemne pisma, m.in. „Za Drutami”, „Znaki”, „Alkaloidy” i „Przegląd Teatralny”, a latem 1944 roku zorganizowano zawody określane jako XII Igrzyska Olimpijskie, z udziałem około stu zawodników w 16 dyscyplinach. Wikipedia podaje też, że w obozie była komórka Abwehry, która przekazywała gestapo w Pile jeńców podejrzanych o działalność antyhitlerowską.

Marsz w styczniu 1945 roku i pamięć o obozie

Wobec zbliżającego się frontu Niemcy ewakuowali jeńców 29 stycznia 1945 roku na zachód, do obozu Sandbostel. Według Wikipedii trasa liczyła ponad 700 km, a marsz odbywał się w bardzo złych warunkach i przynajmniej kilkunastu jeńców zmarło z wycieńczenia. Z powodu chaosu w obozie zostało od 700 do 1200 jeńców. Obóz wyzwolili żołnierze 18 Pułku Piechoty 1 Armii Wojska Polskiego podczas walk o przełamanie Wału Pomorskiego.

Zmarłych jeńców chowano na cmentarzu przyobozowym. Wikipedia opisuje w przypisie przypadek polskiego oficera zmarłego w styczniu 1944 roku: pochowano go w obozie, w 1948 roku ekshumowano do Nadarzyc, a w 1953 roku przeniesiono na cmentarz wojenny w Wałczu na Bukowinie. Na terenie dawnego obozu stoją dziś dwa pomniki. Według opisów na Wikimedia Commons jeden poświęcono polskim żołnierzom z oflagu (autor Zygmunt Wujek, 1998 rok), drugi oficerom francuskim z oflagów II D Gross-Born i II B Arnswalde (ten sam autor, lata dziewięćdziesiąte). CMJW opisuje też spotkanie rodzin polskich i francuskich jeńców oflagów II D Gross-Born i II B Arnswalde, które odbyło się w Bornem Sulinowie i Choszcznie. Nazwę oflagu nosi szkoła w Bornem Sulinowie, a miejscowe muzeum zajmuje się dziejami garnizonu; zasady zwiedzania podają placówki.