Od obozu przejściowego do stalagu, 1939

Stalag II D był niemieckim obozem jenieckim dla szeregowych i podoficerów, położonym w Stargardzie. Według wystawy „Stalagi w II Okręgu Wojskowym” w Muzeum w Stargardzie, której autorami są Andrzej Bierca i Piotr Tarnawski (relacja agencji PAP opublikowana w serwisie dzieje.pl), II Okręg Wojskowy Wehrmachtu obejmował w przybliżeniu dzisiejsze województwo zachodniopomorskie oraz Meklemburgię-Pomorze Przednie. Już w pierwszych dniach września 1939 roku zaczęły tam napływać transporty polskich jeńców i cywilów. Początkowo wszystkich umieszczano w obozach przejściowych, dulagach. W okręgu były dwa: Dulag E w Gross Born, dziś Borne Sulinowo, i Dulag L w Stargardzie.

Daty powstania stalagu różnią się w źródłach. Muzeum w Stargardzie, według dzieje.pl, podaje październik 1939 roku i miejsce pomiędzy dzisiejszą aleją Żołnierza a ulicą Szczecińską. Polskojęzyczna Wikipedia pisze, że obóz założono we wrześniu 1939 roku na terenie wojskowego pola treningowego, co jest zgodne z tym, że obóz przejściowy działał wcześniej. Oficerów przeniesiono do oflagów pod koniec 1939 roku. Według angielskojęzycznej Wikipedii, która powołuje się na opracowanie Jolanty Aniszewskiej, oficerowie przebywali w stargardzkim obozie do grudnia 1939 roku, a polscy cywile do stycznia 1940 roku.

Polscy jeńcy i baraki z 1940 roku

Według muzeum, w stanie z 12 grudnia 1939 roku w obozie zarejestrowano blisko 12 568 polskich jeńców, z czego 10 999 pracowało poza obozem. W 1940 roku ich liczba wyraźnie spadała. Muzeum wskazuje przyczynę: dobrowolne lub przymusowe przechodzenie ze statusu jeńca wojennego na status robotnika cywilnego. Dla tych, którzy najmocniej sprzeciwiali się tej akcji, utworzono kompanię karną, pracującą przy budowie autostrady w okolicach Chociwla.

Przez pierwsze miesiące jeńcy mieszkali w otwartej przestrzeni lub w namiotach, podczas bardzo ostrej zimy. Według muzeum część zimy 1939/1940 spędzili w dużych namiotach, śpiąc na słomie rozłożonej na ziemi. Baraki budowano od stycznia 1940 roku, najpierw drewniane, składane, potem murowane, każdy dla 250-300 jeńców. Wznosili je sami polscy jeńcy. Poszczególne części obozu oddzielały ogrodzenia z drutu kolczastego, a przy bramach stały wartownie. Do obozu jeńcy docierali zwykle pociągami, a z dworca w Stargardzie maszerowali ulicami miasta. Niedługo po wybuchu wojny w mieście powstał jeden z największych w okręgu szpitali dla jeńców, w budynkach przy dzisiejszej ulicy Limanowskiego.

Jeńcy innych narodów

Według Wikipedii w maju i czerwcu 1940 roku przywieziono do Stargardu żołnierzy francuskich i belgijskich wziętych do niewoli w bitwie o Francję. Latem 1941 roku dotarli jeńcy radzieccy schwytani po ataku na Związek Radziecki. We wrześniu i październiku 1943 roku, po kapitulacji Włoch, przywieziono jeńców włoskich. Według polskiej Wikipedii w 1942 roku utworzono grupę około 450 jeńców jugosłowiańskich, którą skierowano do prac kolejowych w Szczecinie, a następnie wysłano do obozu w Norwegii.

Muzeum w Stargardzie wymienia dodatkowo jeńców holenderskich, brytyjskich, serbskich i amerykańskich. Wśród jeńców francuskich i radzieckich, jak podaje muzeum, było w obozie najwięcej osób. Jeńców kanadyjskich dotyczą dwie wersje: polska Wikipedia pisze o żołnierzach z rajdu na Dieppe, dowiezionych w sierpniu 1942 roku, angielska Wikipedia o przeniesieniu ich do Stargardu ze Stalagu VIII-B w styczniu 1944 roku. Angielska Wikipedia, powołując się na Aniszewską, podaje też, że było około 4600 jeńców z Afryki, Marokańczyków, Tunezyjczyków i Senegalczyków, z których od lata 1940 roku stopniowo wywożono do obozów w południowej Francji, oraz że po powstaniu warszawskim w 1944 roku do obozu trafiło wielu polskich cywilów. Wśród ostatnich przybyłych byli amerykańscy podoficerowie, którzy dotarli koleją 19 stycznia 1945 roku.

Komanda pracy

Większość jeńców nie mieszkała w obozie głównym. Według muzeum na terenie stalagu przebywało średnio około 3000 jeńców, a pozostali pracowali w komandach, najczęściej w rolnictwie, ale też w przemyśle. Muzeum szacuje, że dla samych jeńców francuskich utworzono od 1000 do 2000 komand pracy. Angielska Wikipedia, powołując się na Aniszewską, mówi o ponad 1500 filiach w regionie. Jeńcy, którzy zmarli podczas pracy, byli według tego źródła chowani w pobliżu miejsc pracy.

Ewakuacja i wyzwolenie

Według muzeum ewakuacja obozu zaczęła się na początku lutego 1945 roku, a jeńców przepędzono za Odrę. Angielska Wikipedia, powołując się na wspomnienia amerykańskich jeńców, podaje datę pierwszego marszu 29 stycznia 1945 roku i około tysiąca osób w kolumnie (około 500 Rosjan, 200 Francuzów, 100 Amerykanów i 25 Kanadyjczyków), a także że część chorych pozostała w lazarecie obozowym. Według polskiej i angielskiej Wikipedii 25 lutego 1945 roku większość pozostałych jeńców pomaszerowała na zachód przed ofensywą radziecką. Miasto zajęły wojska radzieckie 5 marca 1945 roku, jak podaje polska Wikipedia w haśle o historii Stargardu. Dalsze daty wyzwolenia pozostałych jeńców różnią się: polska Wikipedia pisze o połowie marca 1945 roku, angielska o połowie kwietnia 1945 roku.

Liczba zmarłych i miejsce dziś

Angielska Wikipedia podaje, że w obozie zmarło około 6000 jeńców i cywilów, powołując się na publikację RMF. Na cmentarzu wojennym w Stargardzie według polskiej Wikipedii, na podstawie niepełnych danych, pochowano z okresu wojny 369 jeńców, w tym 132 sowieckich i 68 francuskich. Obie liczby opisują różne zbiory i nie dają się ze sobą porównać.

Na terenie dawnego obozu działa dziś Zakład Karny Stargard. Według muzeum część baraków zbudowanych przez polskich jeńców stoi do dziś na terenie zakładu. Według angielskiej Wikipedii w latach 2021-2024 prowadzono na terenie dawnego obozu badania, podczas których odkryto zbiorowe mogiły: w 2021 roku mogiłę kilkudziesięciu jeńców, w 2022 roku mogiłę ponad stu osób, w tym cywilów, w 2023 roku dwie mogiły około stu osób i w 2024 roku mogiłę z prawie dwustoma jeńcami. Zasady zwiedzania miejsc związanych z obozem podają instytucje, które się nimi opiekują.