Kościół pośrodku wsi

Według Wikipedii w 1124 roku w Trzęsaczu wybudowano drewniany kościół, a na przełomie XIV i XV wieku w jego miejscu stanęła murowana gotycka świątynia pod wezwaniem św. Mikołaja. Rejestr zabytków, według serwisu Zabytek.pl, datuje ruinę na drugą połowę XV wieku, więc rok budowy murowanej budowli zależy od tego, które źródło przyjąć. Kościół stał pośrodku wsi, w odległości około 1,8 do 2 km od brzegu morza. Wzniesiono go z ręcznie formowanej cegły na fundamencie z kamieni polnych, na planie prostokąta o wymiarach 23 na 9 m, z pięciobocznie zamkniętym prezbiterium.

Po sejmie trzebiatowskim w 1534 roku, wedle Wikipedii, kościół przeszedł z katolików na ewangelików. W 1658 roku odnowiono go i wyposażono w ławy, stalle, ambonę, chrzcielnicę i ołtarz. Drewniana wieża z 1650 roku była w XVIII i na początku XIX wieku niszczona przez pioruny i ostatecznie ją rozebrano, a w jej miejsce postawiono dzwonnicę z dwoma dzwonami. Na terenie przykościelnym leżał cmentarz, który morze zaczęło odsłaniać w drugiej połowie XVIII wieku, a zamknięto go w 1809 roku.

Metry do krawędzi klifu

Wikipedia podaje odległość kościoła od krawędzi klifu na przestrzeni lat:

Hasło dodaje, że po raz pierwszy próbowano zatrzymać abrazję w 1750 roku, kiedy do klifu było 58 m. Użyto mat z faszyny i pali ochronnych, co nie powstrzymało erozji. Muzeum w Trzęsaczu opisuje to nieco inaczej: według podpisów zdjęć na stronie muzeum w 1850 roku kościół stał około 5 m od krawędzi, a na słynnej fotografii z 1870 roku był już tylko metr od niej. Daty różnią się więc o kilka lat, a rząd wielkości jest ten sam.

Mimo że w 1868 roku do klifu był metr, w kościele nadal odbywały się nabożeństwa. Wikipedia podaje, że ostatnie odprawiono 2 marca 1874 roku, a świątynię zamknięto ze względów bezpieczeństwa 2 sierpnia 1874 roku. W przypisie hasło zaznacza, że według innych opracowań ostatnie nabożeństwo odbyło się 2 sierpnia, a zamknięcie dzień później. Zamiast starego kościoła wzniesiono nowy, ukończony w 1880 roku, dziś kościół Miłosierdzia Bożego, który według Wikipedii stoi przy drodze wojewódzkiej nr 102 w głębi wsi. Według Wikipedii nowy cmentarz założono w 1812 roku, ponieważ poprzedni, obok starego kościoła, zaczął być zagrożony przez cofający się klif.

Ściana po ścianie: jak kościół znikał

Według Wikipedii w 1891 roku z podmytego klifu zaczęły wyłaniać się kamienie fundamentowe, a w 1900 roku morze zabrało pierwszy fragment przypory. W nocy z 8 na 9 marca 1900 roku runęła ściana północna. Dalsze straty hasło wymienia rok po roku:

Nie wszystkie źródła zgadzają się co do dat. Wikipedia w haśle o samej wsi mówi, że w 1901 roku zawaliła się pierwsza część kościoła, a w haśle o kościele wskazuje noc z 8 na 9 marca 1900. Muzeum w Trzęsaczu na swojej stronie pisze, że ściana północna runęła w 1930 roku, a morze zabrało południowo-zachodni narożnik z przyporą w 1965 roku, podczas gdy Wikipedia podaje dla narożnika rok 1956. Kto porównuje opisy, powinien liczyć się z tymi rozbieżnościami.

Ratowanie jednej ściany

Po zawaleniu w 1994 roku znacznego fragmentu ściany południowej władze gminy Rewal postanowiły uchronić resztki murów. Według Wikipedii rozważano wiele pomysłów, także tak radykalny jak przesunięcie ocalałej ściany w głąb lądu. Wybrano rozwiązanie firmy Stabilator. W 2001 roku u podstawy klifu ułożono opaskę, w 2002 roku wykonano nowy fundament pod ruiny i wzmocniono go dwiema pionowymi kolumnami wapienno-cementowymi o długości 15 m oraz ukośną kotwą gruntową, także 15 m. Podstawę klifu osłonięto 80-metrową opaską z gabionów. Z kościoła zostały dziś ściana południowa o długości 12 m i wysokości 6 m, stojąca na krawędzi klifu.

Muzeum w Trzęsaczu podpisuje zdjęcie z 2007 roku jako obraz ruin już zabezpieczonych przed osuwaniem, a zdjęcie z 2015 roku pokazuje, że można je oglądać z platformy widokowej na wysokości 20 m n.p.m. Wikipedia nie wspomina o 2007 roku, więc tę datę trzeba czytać jako rok fotografii, a nie rok robót. Program sesji terenowej Uniwersytetu Szczecińskiego wymienia Trzęsacz jako stanowisko, na którym historia kościoła ukazuje wielkość i dynamikę zmian brzegu w różnych skalach czasowych, a także omawia metody ochrony brzegu stosowane przez urzędy morskie i ich wpływ na morfodynamikę wybrzeża. O samym kościele na krawędzi klifu warto pamiętać, że klif nadal się osuwa, więc od krawędzi trzeba trzymać się z daleka.

Dokąd trafiło wyposażenie

Zanim ściany runęły, wyposażenie wywieziono. Według Wikipedii trafiło do katedry w Kamieniu Pomorskim, część do muzeów w Szczecinie i Berlinie, a część tryptyku do Rewalu. Gotycki tryptyk zdjęto w 1758 roku, a jego środkową szafę można oglądać w kościele Najświętszego Zbawiciela w Rewalu. Wczesnobarokowy ołtarz z 1673 roku przeniesiono w 1901 roku do konkatedry w Kamieniu Pomorskim, a od 2003 roku stoi w kościele Miłosierdzia Bożego w Trzęsaczu. Renesansowe stalle z 1583 roku pozostały w Kamieniu Pomorskim. Dzwon z 1679 roku, przeniesiony do nowego kościoła, przetopiono w 1902 roku i odlano ponownie, a w 1917 roku ostatecznie przetopiono na armaty.

Podanie o Zielenicy i muzeum przy klifie

Z klifem wiąże się podanie, które Wikipedia przytacza w haśle o kościele. Według legendy rybacy złowili Zielenicę, boginię morza, a miejscowy proboszcz ją uwięził. Zielenica zmarła z tęsknoty i została pochowana na przykościelnym cmentarzu, a jej ojciec, Bałtyk, miał od tej pory słać falę za falą, by odebrać ciało córki. To opowieść, nie zapis wydarzeń. W Multimedialnym Muzeum na Klifie, położonym według Wikipedii 50 m od ruin, legendę o Zielenicy opowiada animacja, a kolejne sale pokazują historię wsi, proces abrazji, znaczenie 15. południka i ostatnie chwile kościoła na klifie. Muzeum powstało w 2000 roku, a po modernizacji otwarto je ponownie w maju 2014 roku.

W okolicy Trzęsacza

W głębi lądu, obok stadniny koni, stoi pałac w Trzęsaczu. Według rejestru zabytków to ceglana budowla z XVIII wieku, część zespołu pałacowo-folwarcznego, który według Wikipedii jest w prywatnych rękach, więc ogląda się go z zewnątrz. Brzegiem na wschód, w Niechorzu, stoi latarnia zbudowana na wysokim klifowym brzegu. Klif w Pustkowie wieńczy Bałtycki Krzyż Nadziei, metalowy krzyż o wysokości 19 metrów, a dalej na zachodzie, w Dziwnówku, rezerwat Klif chroni odcinek brzegu, który cofa się naturalnie.

Wikipedia zauważa, że przez Trzęsacz przeszła w 1896 roku pierwsza, zachodnia linia Gryfickiej Kolei Wąskotorowej łącząca Gryfice z Niechorzem, a stacja Nadmorskiej Kolei Wąskotorowej leży na południowym krańcu wsi. Parowozy i wagony dawnych kolejek Pomorza Zachodniego zebrano na Stałej Wystawie Pomorskich Kolei Wąskotorowych w Gryficach.