Darłowo, po niemiecku Rügenwalde, ma według Wikipedii zachowany unikatowy średniowieczny układ urbanistyczny z rynkiem pośrodku. Dawny gród otaczały mury z basztami i bramami, z których do dziś stoi tylko jedna brama. Wikipedia podaje 1271 rok jako datę praw miejskich, a pełnoprawnym członkiem Hanzy miasto zostało według tego samego hasła w 1412 roku. Stare miasto jest małe: główne zabytki dzieli kilkaset metrów, więc spacer zaczyna się przy rynku, a kończy na cmentarzu.

Kościół Mariacki: cegła, wieża z 1394 roku i pożary

Budowę kościoła Najświętszej Maryi Panny Wniebowziętej zapoczątkował według Wikipedii w 1321 roku biskup kamieński Konrad, a wieżę wzniesiono w 1394 roku z funduszy księcia Bogusława VIII. Potem dobudowano zakrystię i kaplice boczne. Od 1540 roku kościół należał do protestantów, a od 1945 roku opiekują się nim franciszkanie. Dziś oficjalne wezwanie brzmi Matki Bożej Częstochowskiej, zmienione w 1962 roku, ale w mieście wciąż mówi się o Kościele Mariackim.

Świątynię często nękały pożary. Najgorszy był rok 1679: według Wikipedii od uderzenia pioruna spłonęło całe wnętrze razem z wieżą. W 1897 roku przed chórem i bocznymi nawami dobudowano drewniane balkony, typowe dla kościołów protestanckich, a w 1974 roku rozpoczęto prace przywracające gotycki charakter budowli, przy których balkony usunięto. Do wyposażenia należą renesansowa ambona z 1684 roku, renesansowa misa chrzcielna z XVI wieku i prospekt organowy z 1853 roku. Wśród sarkofagów książąt pomorskich stoi grobowiec Eryka Pomorskiego. Obok kościoła rośnie dąb „Marcin Luter”, zasadzony 1 listopada 1817 roku na pamiątkę trzechsetnej rocznicy reformacji.

Ratusz z hal targowych i Brama Wysoka

Funkcję ratusza pełnią w Darłowie dawne hale targowe, które w 1725 roku podwyższono o jedną kondygnację. Poprzedni ratusz spłonął w 1722 roku, a nad głównym wejściem do dzisiejszego ratusza zachował się kamienny renesansowy portal pochodzący z tamtego budynku. Przed gmachem stoi fontanna z 1919 roku. Wikipedia nazywa styl budynku barokowym, a rejestr zabytków klasycystycznym. Obie oceny funkcjonują obok siebie.

Jedyną zachowaną z czterech bram miejskich jest Brama Wysoka, zwana też Kamienną albo Murowaną. Wikipedia datuje ją na XIV wiek, rejestr zabytków na XIV-XV wiek. Stoi na planie kwadratu, ma cztery kondygnacje, wysokie blendy i małe ostrołukowe okna, a prześwit wieńczy ostrołuk. Większość cegieł ułożono w wątku wendyjskim, a w górnej części zastosowano młodszy układ gotycki. Dach ma kształt czterospadowego namiotu, od północy bramę wzmacniają skarpy, a wewnątrz zachowały się otwory strzelnicze. Obecny kształt nadał jej remont z 1732 roku, o czym świadczą żelazne pręty na elewacji, które układają się w tę datę. Ślad murów zachował się według Wikipedii w nazwie i półokrągłym kształcie ulicy Wałowej.

Kamienica pod Kogą i dom armatorów

Przy placu Kościuszki, na rogu ulic Powstańców Warszawskich i Rynkowej, stoi Kamienica Hemptenmacherów. Wikipedia nazywa ją gotycką, natomiast rejestr zabytków datuje obecny dom na 1604 rok. Na miejscu kamienicy kupieckiej z XIV wieku stanął w 1604 roku nowy dom, o czym świadczy data wyryta na tablicy w elewacji, obok której widnieje też rok 1793, czyli remont. Pożary z lat 1624, 1648, 1679 i 1722 niszczyły budynek, a z pierwszej budowli zachowały się relikty w ścianie południowej, odsłonięte w 2013 roku.

Elewację frontową kończy łukowato wybrzuszony szczyt z półkolistym oknem, a ozdabiają ją boniowanie, fryzy, płaskorzeźby, gzyms i dwa medaliony z postaciami na wzór starożytny. W bocznej ścianie, na wysokości około trzech metrów, wmurowano tablicę z połowy XIX wieku z żaglowcem bez takielunku, kogą, dlatego dom nazywa się też Kamienicą pod Kogą. Dawniej uważano, że koga wskazuje poziom wody podczas powodzi miasta w 1497 roku, ale według Wikipedii badania wykluczyły taką interpretację: łódź oznaczała własność armatora.

Nazwisko w nazwie kamienicy pochodzi od Eduarda Augusta Hemptenmachera. Według Wikipedii po śmierci Christiana Friedricha Bahna w 1834 roku został on właścicielem firmy żeglugowej i kamienicy, a jego firma miała największą flotę żaglowców na Pomorzu, liczącą 52 statki.

Kaplica św. Gertrudy: sześciobok w dwunastobocznej obudowie

Na dawnym Przedmieściu Słupskim, wewnątrz czynnego cmentarza, stoi kościół św. Gertrudy, pierwotnie kaplica cmentarna. To ceglana budowla centralna, niemal rotunda, na planie sześcioboku otoczonego niższym, dwunastobocznym obejściem o bokach na przemian dłuższych i krótszych. Całość przykrywa namiotowy, dwunastoboczny dach kryty gontem dębowym, a pośrodku dachu wznosi się ośmioboczna wieżyczka w kształcie iglicy.

We wnętrzu środek nakrywa gwiaździste sklepienie w postaci sześcioramiennej gwiazdy o wysmukłych ramionach, a obejście ma sześć sklepień krzyżowo-żebrowych. Wzdłuż ścian biegną drewniane empory z XVII i XVIII wieku, a ławy pokrywają malowidła. Za ołtarzem odsłonięto w 1961 roku polichromię z przełomu XIX i XX wieku, a w 1990 roku, podczas remontu, odkryto polichromie figuralne: Madonnę na tronie, klęczącą postać i wić roślinną.

Spory o kaplicę nie są rozstrzygnięte. Dokumenty zniszczył pożar Darłowa w 1722 roku, więc nie wiadomo, kto ją ufundował ani kiedy powstała. Według Wikipedii Franz Kugler datował kościół na lata 1450-1460, Ludwik Böttger na drugą połowę XIV wieku, Karl Rosenow na drugą połowę XV wieku, a Jerzy Łoziński na pierwszą połowę XV wieku. Autorzy „Atlasu zabytków architektury w Polsce” z 2001 roku proponują drugą ćwierć XIV wieku lub pierwszą połowę XV, a Andrzej Grzybkowski drugą ćwierć lub połowę XIV wieku i przypuszcza, że fundatorem była rada miejska. Dawniej przypisywano budowę księciu Erykowi Pomorskiemu, ale współcześni historycy nie są zgodni.

Podobnie jest ze wzorcami. Rosenow i Iwona Strzelecka widzieli w formach kaplicy wpływy nordyckie, a Grzybkowski dowodzi, że wzorem nie mogła być ani Skandynawia, ani budowle Niżu Nadbałtyckiego, i wskazuje na wczesnogotycką architekturę angielskich zakonów rycerskich. Najstarsza zachowana wzmianka o kaplicy pochodzi z 1497 roku, kiedy według Wikipedii Darłowo nawiedziła fala nazwana „Niedźwiedziem Morskim”. Hasło o mieście mówi o czterech statkach porwanych z portu, hasło o kościele o trzech, i oba zgadzają się, że jeden z nich zatrzymał się na wzgórzu Kopa. Legenda głosi, że na jego pokładzie znajdowała się księżniczka Gertruda, która obiecała ufundować kaplicę w miejscu lądowania. To tylko legenda, bez potwierdzenia w dokumentach.

Kościół św. Jerzego i spacer po okolicy

Na dawnym przedmieściu wieprzańskim, niedaleko targowiska i dawnej basztowni, stoi kościół św. Jerzego. To jednonawowa, oszkarpowana świątynia z XV wieku, z kwadratową wieżą od zachodu, dawny kościół szpitalny. Według Wikipedii należały do niego dwa szpitale: Ducha Świętego dla ubogich i chorych oraz św. Jürgena, gdzie leczono głównie trędowatych. Świątynię poświęcił w 1502 roku biskup Marcin Karith, a podczas remontu zamku pełniła funkcję pawilonu wystawowego muzeum.

Nad Wieprzą stoi jeszcze Zamek Książąt Pomorskich, a przy ujściu rzeki leży Darłówko, dawny port. Wikipedia wspomina o moście zwodzonym w Darłówku z początku XIX wieku, rozebranym w 1977 roku.