Cmentarz zaprojektowany jak park

Szczecin zdecydował o nowej nekropolii po 1873 roku. Według Wikipedii małe cmentarze przykościelne były wtedy przepełnione, a miasto przestało być twierdzą, więc pojawiły się wolne tereny. Wybrano ziemie rolnicze między dzisiejszymi ulicami Mieszka I i Ku Słońcu a linią kolejową. Tak powstał Cmentarz Centralny, który do 1945 roku nazywał się Hauptfriedhof, czyli Cmentarz Główny.

Projekt przygotował Wilhelm Meyer-Schwartau, a ostateczny kształt nadał założeniu w 1918 roku Georg Hannig, pierwszy zarządca cmentarza. Autorstwo Meyera-Schwartaua podają zgodnie Wikipedia i strona poświęcona cmentarzowi. Według Wikipedii był on w latach 1891-1921 miejskim radcą budowlanym Szczecina i projektował także Wały Chrobrego, a razem z nimi gmach, w którym mieści się dziś Muzeum Narodowe.

Wzorem był hamburski Ohlsdorf. Wikipedia dodaje, że w przypadku zieleni odwoływano się także do nekropolii w Wiedniu i Berlinie. Twórcy chcieli, jak pisze Wikipedia, jak najdalej odejść od chowania jak największej liczby grobów na jak najmniejszej powierzchni, i upodobnić cmentarz do parku-ogrodu. Dużą część terenu przeznaczono na zieleńce, zbiorniki wodne, żywopłoty i szerokie aleje obsadzone szpalerami drzew. W starszej, wschodniej części aleje biegną po łukach i wykorzystują naturalne ukształtowanie terenu, są tu schodki, drewniane mostki, a nawet punkty widokowe. Regulamin określał, jakie nagrobki wolno stawiać. W zachodniej części płyną dwa potoki, Cicha i Jasna Woda.

Rozmiar i rozbieżności źródeł

Dane o otwarciu i powierzchni różnią się w zależności od źródła, więc podajemy je z nazwami.

Wikipedia i strona cmentarza zgodnie nazywają go największym cmentarzem w Polsce.

Brama, kaplica i krematorium

Neoromańską bramę główną o szerokości 77 metrów zbudowano w latach 1901-1903, a rzeźby wykonał szczeciński artysta Bolcke. We wrześniu 1941 roku uszkodził ją nalot, w którym spłonęła cała dokumentacja cmentarza. Odbudowę rozpoczęto w 1959 roku i zakończono w 1963. Nie odtworzono kopuły z krzyżem, a na miejscu wschodniego skrzydła powstała kaplica pogrzebowa. Gruntowny remont bramy przeprowadzono w 2008 roku.

Główną kaplicę wzniesiono według projektu Meyera-Schwartaua w latach 1900-1902 na planie krzyża greckiego, z wysoką kopułą. Stoi na wzniesieniu, a od zachodu otwiera się przed nią wolna przestrzeń z basenem i fontanną. W latach 1924-1925 dobudowano krematorium z szesnastometrowym kominem. Po wojnie kaplica nie była używana. W maju 1981 roku podczas remontu wybuchł w niej pożar, który strawił znaczną część budowli, w tym kopułę. Odbudowa trwała 13 lat, a pierwszy pogrzeb odbył się w marcu 1994 roku. Druga, modernistyczna kaplica z lat 1928-1930 przy alei Leszczynowej została zniszczona w nalocie w 1943 roku, a jej ruiny rozebrano w 1984 roku.

Drzewa i ścieżka botaniczna

Według Wikipedii rośnie tu około 415 gatunków i odmian drzew oraz krzewów. Wikipedia wymienia drzewa północnoamerykańskie, jak choina kanadyjska, dąb czerwony i sosna żółta, dalekowschodnie, jak miłorząb dwuklapowy i modrzew japoński, oraz europejskie, jak cis, platan i świerk serbski. Wśród ciekawszych okazów wymienia skrzydłorzech kaukaski, żółtnicę pomarańczową, tulipanowiec amerykański i kasztan jadalny. Podobny układ z gatunkami zebranymi z różnych kontynentów ma Ogród Dendrologiczny im. Stefana Kownasa, urządzony na dawnym Cmentarzu Majdańskim.

W październiku 2010 roku wytyczono we wschodniej części cmentarza ścieżkę botaniczną, którą opracował dr Marcin Kubus z Zachodniopomorskiego Uniwersytetu Technologicznego. Według Wikipedii ustawiono przy niej 32 tablice o drzewach i krzewach, choć w wykazie tablic w tym samym haśle numeracja sięga 33. Ścieżka zaczyna się i kończy przy bramie głównej. Trakt historyczny ma według Wikipedii 21 stacji z dwujęzycznymi tablicami.

Pomniki i znane nazwiska

Według Wikipedii na cmentarzu stoi kilkadziesiąt pomników. Jednym z nich jest odsłonięty 15 października 1989 roku pomnik poświęcony marynarzom, którzy nie wrócili z morza, zaprojektowany przez Małgorzatę Szubert-Radnicką i Macieja Radnickiego. Wikipedia wymienia też pomnik Sybiraków z fragmentem toru kolejowego oraz Krzyż Katyński.

Wśród pochowanych są postacie związane z historią miasta. Nagrobek nadburmistrza Hermanna Hakena zaprojektował Ludwig Manzel, a w 2006 roku zrekonstruowano go ze środków dawnych niemieckich mieszkańców Szczecina. Na trakcie historycznym stoi głaz upamiętniający fabrykanta Bernharda Stoewera, założyciela wytwórni samochodów. W kwaterze zasłużonych spoczywają między innymi malarz Guido Reck oraz Florian Krygier, jeden z twórców Pogoni Szczecin. Stela Meyera-Schwartaua z czerwonego piaskowca, upamiętniająca także jego żonę, dwóch synów i brata, została przypadkowo odnaleziona w 2002 roku. W lapidarium urządzonym w latach 2006-2007 zgromadzono kilkadziesiąt nagrobków z różnych części cmentarza. Dbaniem o zabytkowe nagrobki zajmuje się założone w 2003 roku Stowarzyszenie na Rzecz Cmentarza Centralnego.

Kwatery pamięci

Na głównej osi cmentarza leży kwatera wojenna, w której według Wikipedii spoczywa 3379 żołnierzy polskich i radzieckich. W pobliżu drugiej bramy pochowano ofiary Grudnia 1970 roku. Przy alei Lipowej znajduje się kwatera żydowska, jedyny czynny cmentarz żydowski w województwie zachodniopomorskim. Są to miejsca pamięci, a cmentarz jest czynny, więc zasady wstępu i zachowania podaje zarządca.