Kopalnia przy cementowni Stern

Jezioro Szmaragdowe leży w szczecińskich Zdrojach, w granicach Szczecińskiego Parku Krajobrazowego „Puszcza Bukowa”. Według Wikipedii jest jeziorem sztucznym. Powstało w wyrobisku dawnej kopalni kredy i margla, eksploatowanej przez pobliską fabrykę cementu portlandzkiego „Stern”, założoną w 1862 roku. W okolicy dzisiejszego jeziora rozpoczęto w tym samym roku przemysłową eksploatację porwaka margli o miąższości około 40-60 metrów. Porwak to bryła skalna oderwana i przywleczona przez lądolód.

Na początku wydobywano surowiec powyżej poziomu wód gruntowych, później zaczęto zagłębiać wyrobisko, aż miało około 20 metrów głębokości względem otaczającego terenu. Urobek wożono do cementowni przy dzisiejszej ulicy Batalionów Chłopskich, a niepotrzebny nadkład składowano na hałdę, którą dziś nazywamy Wzgórzem Widok. Kopalnia nosiła niemiecką nazwę Katharinen Kreidegrube. Według Wikipedii właścicielem cementowni „Stern” był Albert Eduard Toepffer, który w 1880 roku zainicjował budowę sztucznej groty „Za Łukami” na północny zachód od jeziora. Później zakładem zarządzał jego syn Helmut.

16 lipca 1925 roku

Według Wikipedii 16 lipca 1925 roku w południowej ścianie wyrobiska natrafiono na warstwę piasków zawodnionych. Przez nią nastąpił gwałtowny wlew wody i zalanie odkrywki. Woda wypłynęła spod wysokiej, około 50-metrowej pionowej ściany margli. Wszyscy pracujący wtedy robotnicy zdołali się uratować. Jednocześnie część ściany wyrobiska osunęła się i powstał stożek osuwiskowy. Drugie osunięcie ziemi w południowej części nastąpiło w 1959 roku i zmniejszyło powierzchnię jeziora o około 0,4 hektara. Ta sama data pojawia się też w informacjach o Puszczy Bukowej, które przytacza zarząd zespołu parków krajobrazowych.

Na dnie wciąż leżą według Wikipedii pozostałości górniczych maszyn i urządzeń, a przy brzegu wznosi się betonowy mostek, który został po torowisku kolejki wywożącej urobek.

Skąd szmaragdowy kolor

Nazwę jezioro zawdzięcza barwie wody. Według Wikipedii jest ona skutkiem zawartości węglanu wapnia, pochodzącego z rozpuszczania kalcytu. Przed 1945 rokiem jezioro nazywano po niemiecku Herta See i Kreide See, czyli Jezioro Kredowe. Z powodu dużej ilości węglanu wapnia w wodzie nie rozwinęło się intensywne życie biologiczne. Na brzegach nie ma trzcin ani szuwarów, dlatego rzadko widuje się tu ptactwo wodne.

Wikipedia podaje następujące wymiary: 289 metrów długości, do 165 metrów szerokości, 18 metrów głębokości i 28 540 metrów kwadratowych powierzchni, przy lustrze wody na wysokości 42 metrów nad poziomem morza. Woda gruntowa wciąż napływa do jeziora, co widać podczas spaceru ścieżką tuż przy brzegu, a jej nadmiar spływa do studzienki przy mostku widokowym. Strome ściany dawnego wyrobiska nadal się zmieniają: powstają nowe rynny, osuwiska i nisze. Wzgórza Bukowe ukształtował według Wikipedii lądolód, a obecną rzeźbę terenu nadało ostatnie zlodowacenie, około 14 500 lat temu. Lodowiec przywlókł tu także porwaki i głazy narzutowe.

Legenda o duchu Skarbku

Z zalaniem kopalni łączy się miejscowa legenda. Głosi ona, że już od początku XIV wieku w kopalniach grasował chciwy duch zwany Skarbkiem, który ukrył ogromne bogactwa u podnóża południowego urwiska. Gdy kilof górnika odsłonił skrytkę, Skarbek miał zalać wszystko wodą. To podanie, a nie fakt historyczny. Ma też oczywistą niezgodność z danymi: przemysłowe wydobycie zaczęło się według Wikipedii dopiero w 1862 roku, a nie w XIV wieku.

Spacer wokół jeziora

Lasy wokół jeziora wyrosły według Wikipedii samoistnie po zaprzestaniu eksploatacji po 1925 roku. Najpierw pojawiły się brzozy i topole, później robinie, wiązy górskie, sosny i klony, a dziś przeważa buczyna pomorska. Jezioro leży w Parku Leśnym Zdroje. Wokół niego prowadzi Szlak Familijny, żółty, znakowany szlak o długości 2,5 kilometra. Zaczyna się przy mostku widokowym, mija Polanę Widok z panoramą Szczecina, Grotę „Za Łukami” i wysoki południowy brzeg jeziora, a kończy na Skórczej Górze. Opis przebiegu pochodzi ze stanu z 2007 roku, więc oznakowanie trzeba sprawdzić w terenie.

Około 0,6 kilometra na południowy zachód od jeziora leży rezerwat przyrody Zdroje, który chroni stanowisko cisa pospolitego. Powstał w miejscu dawnego parku Toepfera, urządzonego przez właściciela pobliskiej kopalni kredy.

Drugie takie jezioro na Wolinie

Podobną historię ma Jezioro Turkusowe w Wolińskim Parku Narodowym. Również zajęło ono wyrobisko dawnej kopalni kredy, z której surowiec trafiał do cementowni w Lubinie, założonej przez Johannesa Quistorpa.