Kościół z Bambergu na wzgórzu za murami

Bazylika archikatedralna św. Jakuba stoi na Starym Mieście. Według Wikipedii pierwotną świątynię wzniesiono na niewielkim wzgórzu poza murami miasta, na wzór klasztornego kościoła benedyktynów św. Michała w Bambergu. Za fundatora uznaje się bogatego mieszczanina z tego miasta, określanego jako Bering, a Encyklopedia Pomorza Zachodniego nazywa go Jakobem Beringerem i pisze, że zaczął budowę na początku lat osiemdziesiątych XII wieku, za zgodą księcia Bogusława I.

Data konsekracji w źródłach nie jest jednolita. Wikipedia podaje 25 lipca 1187 roku, a Encyklopedia Pomorza Zachodniego mówi o poświęceniu między marcem a lipcem 1187 roku, dokonanym przez biskupa kamieńskiego Zygfryda. Według Encyklopedii nie ma pewności, czy pierwszy kościół był drewniany, czy już murowany. Patronat nad świątynią objął klasztor benedyktynów z Bambergu, a w średniowieczu kościół był jedną z dwóch farnych świątyń miasta, obok nieistniejącego od 1831 roku kościoła Mariackiego.

Obecna bryła to dzieło gotyku ceglanego, wznoszone etapami. Według Wikipedii od drugiej połowy XIII wieku stawiano dwuwieżowy masyw zachodni, prace przerwano około 1320 roku i wznowiono mniej więcej pół wieku później. W 1375 roku zmieniono koncepcję chóru z bazylikowego na halowy. Wikipedia pisze, że przebudową południowej ściany korpusu, ozdobionej lizenami, wimpergami i glazurowanymi kształtkami, kierował być może Hinrich Brunsberg, mistrz budowlany działający na Pomorzu i w Brandenburgii. Encyklopedia Pomorza Zachodniego stwierdza wprost, że przebudował on tę ścianę w XV wieku. W duchu pomorskiej szkoły gotyku Brunsberga budowano według Wikipedii od 1425 roku korpus pobliskiego kościoła św. Piotra i Pawła.

W 1456 roku, z nieznanych przyczyn, zawaliła się wieża południowa i zniszczyła zachodnią część korpusu. Według Wikipedii w drugiej połowie XV wieku odbudowano korpus jako halę, a w miejsce dwóch wież stanęła jedna, centralna, pod kierunkiem mistrza Jana Benecke. Prace zakończono w 1503 lub 1504 roku. W 1534 roku, po wprowadzeniu luteranizmu w księstwie, kościół stał się świątynią protestancką i taką pozostał do 1945 roku.

Pocisk z 1677 roku i barokowa odbudowa

Według Wikipedii podczas oblężenia miasta przez wojska brandenburskie, 16 sierpnia 1677 roku, pocisk armatni wywołał pożar. Kościół został poważnie uszkodzony: zniszczeniu uległy wieża, sklepienia korpusu oraz gotyckie wyposażenie, w tym ołtarze, ambona, organy, dzwony i biblioteka. Encyklopedia Pomorza Zachodniego pisze o łacińskiej inskrypcji z 1693 roku, opisującej zniszczenie kościoła w czasie oblężenia, ale jako dzień oblężenia podaje 5 sierpnia 1677 roku. Dokładnego dnia zatem nie da się podać jednoznacznie, rok jest zgodny.

Ostrzał z tego roku dotknął nie tylko katedrę. Według Wikipedii poważnie ucierpiał też kościół św. Piotra i Pawła, którego odbudowa trwała 24 lata, oraz dzisiejszy kościół św. Katarzyny na Świerczewie, odbudowany w 1696 roku.

Odbudowę katedry rozpoczęto w 1693 roku. Według Wikipedii wnętrze otrzymało barokowe sklepienia, a w 1711 roku powstał główny ołtarz projektu Erharda Löfflera. Encyklopedia Pomorza Zachodniego dodaje, że ołtarz zbudowano w latach 1709-1711, a jego polichromię wykonano dopiero w latach 1731-1734. Największy dzwon, odlany ponownie przez ludwisarza Lorentza Köckeritza w 1681 roku, waży według tej Encyklopedii 5,7 tony. To dzwon zwany Świętym Jakubem albo Dzwonem Szwedzkim.

Hełm z 1894 roku, bomby 1944 i odbudowa

Pod koniec XIX wieku, według Wikipedii, rozpoczęto generalną renowację świątyni i w 1894 roku powstał smukły hełm o wysokości 119 m. W czasie prac, jak podaje Encyklopedia Pomorza Zachodniego, 12 lutego 1894 roku, podczas silnego podmuchu orkanu zawalił się hełm wieży, niszcząc dach i sygnaturkę. Wieżę odbudowano jeszcze w tym samym roku, a Encyklopedia podaje jej wysokość jako 118 metrów, więc obie publikacje różnią się o metr.

W 1944 roku, po bombardowaniu, jak pisze Wikipedia, całkowicie zniszczony został dach korpusu i hełm wieży, a 75 procent sklepień i wnętrza zostały wypalone. Encyklopedia pisze o dwóch nocnych nalotach alianckiego lotnictwa latem tego roku, między innymi w nocy z 16 na 17 sierpnia. Dzwon Święty Jakub został wtedy zabezpieczony w kruchcie północnej wieży i przetrwał. W latach 1947-1949 ruiny zabezpieczono tymczasowo, a prezbiterium przykryto sklepieniem.

Zgodę na odbudowę wydano 27 kwietnia 1971 roku, a bullą Pawła VI z 28 czerwca 1972 roku wskrzeszono diecezję szczecińsko-kamieńską. Według Wikipedii autorami projektu byli szczecińscy architekci Stanisław Latour i Adam Szymski. Zakładał on odbudowę świątyni w historycznym kształcie, z wyjątkiem elewacji północnej, której nadano nowoczesną formę. Z powodu naruszenia murów wieży nie odbudowano wówczas hełmu. Prezbiterium poświęcił 8 października 1972 roku prymas Stefan Wyszyński, a korpus nawowy poświęcono w 1974 roku: Wikipedia podaje 8 listopada, a Encyklopedia Pomorza Zachodniego 8 września tego roku.

Bazylika i archikatedra, hełm z 2008 roku

Konsekracji odbudowanej katedry dokonał 31 maja 1982 roku biskup Kazimierz Majdański. Papież Jan Paweł II nadał jej tytuł bazyliki mniejszej 23 maja 1983 roku, a 11 czerwca 1987 roku bazylikę odwiedził. Od 1972 roku kościół jest katedrą diecezji, od 1992 roku archidiecezji, według Wikipedii i Encyklopedii Pomorza Zachodniego. Drugą szczecińską bazyliką mniejszą jest według Wikipedii kościół św. Jana Chrzciciela, któremu tytuł nadano w 2008 roku.

W 2007 roku rozpoczęła się przebudowa zwieńczenia wieży, żeby przywrócić jej dawną sylwetkę. Według obu źródeł 12 stycznia 2008 roku na wieży postawiono strzelisty hełm, w którym urządzono punkty widokowe. Wikipedia podaje, że po odbudowie hełmu archikatedra mierzy 110,18 m i jest drugą co do wysokości świątynią w Polsce, po bazylice w Licheniu, której przypisuje 141,5 m. Wieża jest więc niższa niż w 1894 roku, kiedy hełm miał według Wikipedii 119 metrów.

Sylwetkę miasta nad Odrą współtworzą według Wikipedii razem: Wały Chrobrego, Zamek Książąt Pomorskich, gmach muzeum i właśnie katedra. Według Wikipedii szczątki książąt pomorskich, dawniej złożone w sarkofagach w krypcie zamku, spoczęły w kamiennym grobowcu w katedralnej kaplicy Książąt Pomorskich, a sarkofagi po wojennych zniszczeniach i konserwacji można oglądać w muzeum zamku.

Wnętrze ma trzy zabytkowe tryptyki: z Ciećmierza z końca XIV wieku, lubecki z lat dwudziestych XVI wieku, oraz złożony z kilku zniszczonych ołtarzy tryptyk z płaskorzeźbami z około XV wieku w prezbiterium, wśród nich Madonna z Mieszkowic. Wikipedia podaje, że witraże w sześciu oknach zaprojektowała Irena Kisielewska (lata 1983-1990), a w trzech kolejnych Wiktor Ostrzołek (1990-1991). Organy poświęcono 15 czerwca 2008 roku. Według Encyklopedii mają 66 głosów i 4743 piszczałki, a najmniejsza ma 11 milimetrów, największa 10 metrów.