Kolegiata Najświętszej Marii Panny Królowej Świata zamyka od południa wschodnią pierzeję Rynku Staromiejskiego. Według Wikipedii jej bryłę widać ze wszystkich dróg prowadzących do Stargardu. Z daleka rzuca się w oczy rzecz prosta: wież jest dwie, ale równe nie są. Północna sięga według Wikipedii 83,5 m i jest piątą pod względem wysokości w województwie zachodniopomorskim, południowa jest wyraźnie niższa.

Od drewnianego kościoła do bazyliki z dwiema wieżami

Według Wikipedii pierwszy kościół w tym miejscu, drewniany albo z granitowych ciosów, powstał w 1242 roku, przy placu targowym wytyczonym podczas lokacji miasta. W 1292 roku postanowiono zbudować większą świątynię, jako wotum za nadanie miastu praw lubeckich. Murowany kościół halowy, bez wież, wznoszono z cegły w latach 1292-1324.

Dwie wieże pojawiły się dopiero później. Od 1388 do 1500 roku kościół przebudowywano według koncepcji Hinricha Brunsberga ze Szczecina. Świątynia dostała wtedy układ bazyliki, nowe prezbiterium, wieniec kaplic wokół chóru i dwie wieże od zachodu. Do wyposażenia należało według Wikipedii ponad 50 ołtarzy, osiem dzwonów i troje organów.

Późniejsze dzieje to głównie odbudowy. Pożar w 1635 roku zniszczył sklepienia i wieże, a odbudowa trwała około 25 lat. W 1945 roku ogień strawił hełm wieży północnej i dach, a po wojnie kościół służył jako magazyn, aż do rekonsekracji w 1957 roku. Hełm wrócił na wieżę w 1962 roku. W 1995 roku kościół otrzymał tytuł kolegiaty, a w 2006 roku na północnej wieży otwarto taras widokowy. Rozporządzeniem Prezydenta RP z 17 września 2010 roku kolegiata wraz z systemem murów obronnych została uznana za pomnik historii.

Legenda o rajcach i zazdrości Szczecina

Dlaczego jedna wieża jest okazała, a druga niższa i nieukończona? Odpowiada na to podanie, które Wikipedia zapisała w osobnej sekcji hasła o kolegiacie. Legenda głosi, że spory o kształt kościoła i jego wież wybuchały jeszcze przed rozpoczęciem budowy, pod koniec XIII wieku. Rajcowie byli zgodni w jednym: kościół ma być tak wielki, by budził zazdrość mieszkańców Szczecina, a nawet Poznania. Kiedy przyszło do liczby wież, radni się podzielili, a burmistrz z trudem prowadził obrady.

Według podania najstarszy rajca, Łukasz, przekonywał, że skoro jest jeden Bóg i jeden papież, kościół powinien mieć jedną, strzelistą wieżę. Kupiec Henryk, który miał składy sukna w Hamburgu i Bremie, dorzucił, że na świecie są dwaj władcy, papież i cesarz, więc jedną wieżę trzeba poświęcić papieżowi, a drugą cesarzowi. Starszy cechu szewców, Krzych Dratwa, chciał drugą wieżę dla księcia, bo książę jest swój i mieszka bliżej. Zgody nie było do wieczora.

Legenda mówi dalej, że kościół zaczęto budować, wysoką wieżę północną nazwano papieską, a wieża cesarska miała być podwyższona jako druga. Wtedy w Europie wybuchła wojna cesarza z papieżem i nikt nie wiedział, kto zwycięży. Południowej wieży nie dokończono też dlatego, że w architekturze zapanowała moda na kościoły z jedną wieżą.

To podanie, a nie ustalenie historyków. Hasło Wikipedii nie wskazuje jego źródła i samo oznacza tę sekcję jako wymagającą uzupełnienia źródeł. Jest też różnica w chronologii: według legendy spór toczył się przed budową pod koniec XIII wieku, a według tego samego hasła dwie wieże dobudowano w przebudowie z lat 1388-1500.

Wymiary, które różnią się w jednym haśle

Wikipedia podaje dla kolegiaty dwa zestawy liczb. W części wstępnej i w infoboksie wieża ma 83,5 m, nawa główna 32,5 m, a kościół 77,6 m długości i 37,8 m szerokości. W sekcji o architekturze, powołującej się na wydawnictwo z 2025 roku, wieża północna ma 82,6 m, nawa główna 30,1 m, długość 77,5 m, szerokość 38,3 m, a kubatura z wieżami przekracza 89 tys. metrów sześciennych. Różnice zależą zapewne od sposobu pomiaru, ale hasło tego nie wyjaśnia, więc przy cytowaniu warto podać źródło liczby.

Wikipedia zauważa też, że w krajobrazie Stargardu wysokością dorównuje kolegiacie jedynie wieża kościoła św. Jana, trzecia co do wysokości w województwie. Z kolegiatą sąsiaduje plebania kolegiaty, a na samym Rynku stoi ratusz.

Co jeszcze kryje wnętrze

Prezbiterium obiega galeria tryforyjna nad ambitem, która według Wikipedii jest niespotykana na tym terenie. W zakrystii zachował się najstarszy gotycki fresk kolegiaty, z pierwszej połowy XV wieku: Chrystus w Tłoczni Mistycznej. Kaplica Piotra Gröninga, burmistrza Stargardu w XVI wieku, ma polichromie na trzech ścianach. Widoczne dziś malowidła sklepień i arkad pochodzą z remontu z lat 2020-2023, który według Wikipedii miał odtworzyć wygląd XVII-wiecznych polichromii.

Wikipedia zauważa też, że blendy na elewacji pobliskiej Bramy Młyńskiej wzorowano na kolegiacie. Warunki zwiedzania i wejścia na taras warto sprawdzić u parafii.