Kołobrzeg przez ponad dwa stulecia był twierdzą, a ślady tego okresu rozrzucone są po całym mieście: od średniowiecznych baszt w centrum, przez reduty przy porcie, po szaniec w wydmach nad morzem. Według Wikipedii wiele obiektów twierdzy zachowało się, choć część zniszczono po wojnie, a nie ma jednej trasy ani wspólnego wejścia. Poniżej kolejność od najstarszych murów do dzieł z XIX wieku, z tym, co stoi na ich miejscu dzisiaj.

Od średniowiecznych murów do twierdzy holenderskiej

Według Wikipedii nieliczne resztki murów miasta lokacyjnego, założonego w 1255 roku, to wszystko, co przetrwało z czasów sprzed nowożytnej twierdzy. Najlepiej widać je w Baszcie Lontowej, zbudowanej w XIV wieku. Hasło Wikipedii nazywa ją jedynym w całości zachowanym elementem murów, a nazwę Baszta Prochowa uznaje za błąd wynikły z niepoprawnego tłumaczenia niemieckiej nazwy. Druga zachowana baszta średniowieczna to Baszta Więzienna z XIV wieku, część północnego odcinka murów. Z budynku zostały przyziemia i jedna ściana pierwszej kondygnacji, zabezpieczone jako trwała ruina, a stoi na podwórzu przy ulicy Wąskiej, więc ogląda się ją z zewnątrz i po cichu, bo to teren osiedla.

O nowożytnej twierdzy zadecydowała wojna trzydziestoletnia. Według Wikipedii w 1627 roku Pomorze Zachodnie zajęły wojska cesarskie, a ich inżynierowie zaczęli modernizować zniszczone obwarowania. W 1630 roku miasto zdobyli Szwedzi i dobudowali wały ziemne oraz bastiony. Gdy w 1653 roku Szwedzi opuścili Kołobrzeg, a miasto stało się stolicą brandenburskiej prowincji pomorskiej, książę-elektor Fryderyk Wilhelm postanowił zachować jego wojskowy charakter. Od drugiej połowy XVII wieku do początku XVIII wieku wzniesiono wokół miasta dzieła fortyfikacyjne według sztuki holenderskiej. Przy tych pracach rozebrano pozostałości średniowiecznych murów, a rzeka Parsęta i podmokłe łąki posłużyły do systemu stawideł, który w razie zagrożenia pozwalał zalać okolicę i zamienić miasto w niedostępną wyspę. Z samych bastionów XVII wieku w Twierdzy Kołobrzeg niewiele zostało: Wikipedia wspomina o ceglanym murze i kamiennej podmurówce dawnego bastionu Magdeburg, na którego miejscu są dziś parking i magazyny.

Port: Fort Ujście, Reduta Morast i latarnia

Według Wikipedii Fort Ujście powstał w latach 1770-1774 u ujścia Parsęty, w miejscu, gdzie od 1627 roku stał ziemny szaniec. Powodem były doświadczenia wojenne z lat 1760-1761: okazało się, że dotychczasowe umocnienia nie zapobiegną zajęciu portu wojennego. Trzon fortu stanowi trzykondygnacyjna ceglana rotunda, w której w piwnicach był magazyn, na parterze miejsce dla piechoty, a wyżej stanowisko artylerii. Dziś w piwnicach rotundy jest kawiarnia, a na latarni morskiej taras widokowy. Według tego samego hasła w 1945 roku fort był ostatnim niemieckim punktem obrony twierdzy, ewakuowanym w nocy z 17 na 18 marca, a po wojnie na rotundzie żołnierze radzieccy postawili nową ceglaną latarnię.

Po drugiej stronie wejścia do portu, na północnym cyplu Wyspy Solnej, leży Reduta Bagienna, czyli Reduta Morast. Zbudowano ją w latach 1770-1774, w tym samym czasie co Fort Ujście, i razem pilnowały ujścia Parsęty. W latach 1832-1836 zmodernizowano ją, a w XIX wieku nazwano Redutą Schilla, na cześć oficera Ferdinanda von Schilla, jednego z obrońców miasta w 1807 roku. Ma kształt pięcioboku: wał ziemny, ceglany mur i cztery budynki. Według Wikipedii w 1945 roku bronili jej niemieccy marynarze i był to jeden z najdłużej broniących się bastionów w bitwie o miasto. Dziś wokół reduty jest port jachtowy, a zabudowania zaadaptowano na restaurację i niewielki amfiteatr.

Przebudowa z lat 1832-1836

Według Wikipedii w 1820 roku król pruski ustanowił kołobrzeską twierdzę twierdzą I kategorii, a w latach 1832-1836 poddano ją gruntownej modernizacji. Wzniesiono wtedy Szaniec Heydego u ujścia Parsęty (dziś nieistniejący), Szaniec Kleista, który zachował się do dziś, oraz Redutę Solną nad Kanałem Drzewnym. Ta ostatnia, według tej samej Wikipedii, zachowała się w bardzo dobrym stanie po wojnie i służy harcerzom jako baza żeglarska. Ostatnią większą modernizacją w dziejach pruskiej twierdzy były właśnie lata 30. XIX wieku, potem prowadzono już tylko prace konserwatorskie.

Do tego samego etapu należą dwa dzieła przy plaży na wschodnim skraju miasta. Fort Wilczy (niem. Wolfsberg Schanze) zaprojektowano w 1807 roku, gdy Francuzi podchodzili pod Kołobrzeg. Pierwotnie miał kształt trójramiennej gwiazdy zwieńczonej na końcach blockhausami, a otaczały go trzymetrowy wał i suche rowy z palisadą. Po modernizacji w latach 1832-1836 nazwano go Fortem Gneisenau, w 1925 roku przebudowano na amfiteatr, a na przedpolu urządzono miejski hipodrom. Po wojnie do połowy lat 50. fort był w rękach wojska, później znów stał się amfiteatrem. W latach 1968-1991 odbywały się tu Festiwale Piosenki Żołnierskiej, a dziś służy jako scena koncertów i imprez plenerowych. Rejestr zabytków wpisuje go jako fort.

Kamienny Szaniec, dawniej Szaniec Waldenfelsa, powstał w latach 1832-1836 nad brzegiem morza, w miejscu, gdzie w 1807 roku według Wikipedii rozegrały się najkrwawsze walki obrońców twierdzy z 1 Pułkiem Piechoty Legii Poznańskiej. Razem z Fortem Wilczym tworzył wschodni system umocnień. Nazwa niemiecka upamiętniała kapitana Waldenfelsa, a polska pochodzi od wału z głazów, który osłaniał szaniec od morza. Dziś jest w dużej mierze ruiną, wpisaną do rejestru zabytków 2 sierpnia 1967 roku.

Rozbiórka i to, co po niej zostało

Gdy Kołobrzeg rozwinął się jako uzdrowisko, władze zdecydowały o likwidacji twierdzy: według Wikipedii lądowej w 1872 roku, morskiej w 1887 roku. Zasypano rowy i zlikwidowano wały, a miasto gwałtownie się rozrosło. Od 1887 roku teren wokół Kamiennego Szańca urządzano jako rekreacyjną część uzdrowiska, z ogrodową restauracją i werandą nad morzem. Jeszcze raz Kołobrzeg ogłoszono twierdzą 28 listopada 1944 roku, a bitwa o miasto trwała od 4 do 18 marca 1945 roku.

Wiele elementów zniknęło dopiero po wojnie. Batardeau, czyli obronny most ze stawidłami, według Wikipedii uszkodziły w 1986 roku prace saperskie na Parsęcie, a w latach 1987-1988 rozebrano go na polecenie władz, bez porozumienia z konserwatorem zabytków. Dawne dzieła twierdzy leżą daleko od siebie, więc spacer najłatwiej ułożyć według położenia, od centrum przez port do plaży:

  1. Baszta Lontowa i Baszta Więzienna w centrum, średniowieczne mury;
  2. port: Fort Ujście z latarnią i Reduta Morast na Wyspie Solnej;
  3. Reduta Solna nad Kanałem Drzewnym i Szaniec Kleista przy porcie;
  4. Fort Wilczy i Kamienny Szaniec przy plaży po wschodniej stronie miasta.

Zasady wejścia do poszczególnych fortów i reduty ustalają ich zarządcy, więc część z nich ogląda się wyłącznie z zewnątrz.