W dawnej Nowej Marchii, na południe od Szczecina, leży kilka małych miast, które łączy średniowieczny rodowód i skromna skala. Jedne zachowały mury obronne, inne tylko ślad dawnych fortyfikacji, a ratusze i kościoły dopowiadają resztę ich historii. Ten tekst zbiera pięć takich miejsc: Mieszkowice, Recz, Lipiany, Dębno i Trzcińsko-Zdrój.

Mieszkowice: wieniec murów i układ szachownicy

Według Wikipedii Mieszkowice uzyskały lokację miejską w 1295 roku, a w latach 1300-1320 miasto otoczono murem obronnym. Rejestr zabytków, cytowany w tym samym haśle, opisuje obwarowania jako powstałe w XIII-XVI wieku i podaje, że wieniec murów zachował się w całości, ma wysokość 5-7 metrów, a z bram przetrwała tylko baszta Prochowa z XV wieku. Wikipedia pisze, że obie bramy rozebrano w 1870 i 1872 roku, kiedy miasto zaczęło wychodzić poza średniowieczne granice po otwarciu dworca kolejowego.

Baszta Prochowa stoi w południowo-wschodnim narożniku murów i to według rejestru zabytków jedyna pozostałość bram. Układ miasta jest według Wikipedii średniowiecznym układem równoległym, z ulicami przecinającymi się pod kątem prostym. Centrum wyznacza rynek, a przy nim kościół Przemienienia Pańskiego z końca XIII wieku, wzniesiony najpierw z granitowej kostki i później rozbudowywany. W 1937 roku dla niewielkiej katolickiej społeczności zbudowano drugi, mniejszy kościół Ducha Świętego, zwany potocznie kościołem za torami.

Recz: kamienne mury i baszty

Recz ma według Wikipedii układ średniowiecznego miasta o owalnym zarysie i jest w większości opasany murem z kamieni polnych z XIV-XV wieku. W murach były cztery bramy i dwie furty wodne. Zarys obwarowań zachował się, jak podaje rejestr zabytków cytowany w haśle, na całym obwodzie dawnego miasta. Wśród baszt Wikipedia wymienia basztę Choszczeńską, zwaną też Młyńską, z XIV wieku, oraz basztę Drawieńską, czyli bramę kamienną z XVI wieku, wysoką na 15 metrów. Dziś pełni funkcję widokową.

Wikipedia podaje, że w 1945 roku w mieście rozegrała się bitwa czołgów i Recz został zniszczony w około 70 procentach. W mieście stoi kościół Chrystusa Króla, ceglana budowla halowa z lat 1352-1355 z ołtarzem z początku XVII wieku. Hasło o mieście dodaje, że przez Recz biegła droga marchijska, zwana szlakiem cysterskim, a klasztor cysterek sprowadzono tu w 1296 roku.

Lipiany: elipsa między jeziorami

Lipiany leżą między dwoma jeziorami, które według Wikipedii powstały na początku XIX wieku po sztucznym obniżeniu poziomu wody jednego większego zbiornika. Stare Miasto ma późnośredniowieczny układ oparty na elipsie z centralnie umieszczonym placem rynkowym, a cały jego obszar jest wpisany do rejestru zabytków. Z obwarowań zostały dwie gotyckie bramy z początku XV wieku, Pyrzycka i Myśliborska, oraz pozostałości murów po północno-wschodniej stronie.

Rynek to dziś plac Wolności, do którego prowadzi pięć ulic. Wokół stoją niewielkie kamienice klasycystyczne lub z muru pruskiego, a zabudowa placu w 1945 roku zachowała się niemal w całości. Pośrodku stoi ratusz. Najważniejszym kościołem jest kościół Wniebowzięcia Najświętszej Maryi Panny. Wikipedia datuje go na XIII wiek, ale po przebudowach w XIX wieku z pierwotnego założenia zostały tylko fragmenty murów prezbiterium.

Dębno: miasto bez murów

Dębno nie miało murów: według Wikipedii miejscowość była otoczona wałami i fosą, ale bez murów obronnych. Pierwotnie była to wieś o owalnicowym układzie z eliptycznym placem w centrum, należąca do templariuszy, a potem do joannitów. W 1850 roku uporządkowano miejską fosę i urządzono wzdłuż niej promenadę. Data nadania praw miejskich jest sporna: Wikipedia wymienia lata 1540, około 1562 i 1570, a jako oficjalną przyjmuje się 1570.

Wojna 1945 roku przyniosła zniszczenia sięgające według Wikipedii 35 procent zabudowy, a po zniszczeniach Chojny władze powiatu przeniosły się do Dębna. Najważniejszym kościołem jest kościół Świętych Apostołów Piotra i Pawła, wzniesiony w latach 1852-1857 w stylu łuków kolistych po tym, jak w 1845 roku zawaliła się wieża dawnej świątyni z XIII wieku. Władze miasta urzędują w willi Neumanna, która nie została zbudowana jako ratusz.

Trzcińsko-Zdrój: baszty i bramy

Według Wikipedii jego mury pochodzą z początku XIV wieku, z końca XV wieku i z końca XIX wieku, a w ich skład wchodzi 25 baszt i dwie bramy. Brama Myśliborska powstała na początku XIV wieku i była nadbudowywana w cegle, a o rozbudowie systemów bramnych około 1483 roku wspomina to samo hasło. Wśród baszt Wikipedia wymienia między innymi Prochową, Bocianią i Bindasów. Na rynku stoi ratusz, połączenie dwóch dawnych budynków z gotyckim portalem.

Co je różni

Mieszkowice i Recz mają do dziś mury na całym obwodzie dawnego miasta, w Lipianach zostały dwie bramy i fragment murów, a w Trzcińsku baszty i bramy tworzą zestaw najliczniejszy według Wikipedii. Dębno ograniczały wały i fosa, a nie mury. Wspólna jest historia po 1945 roku: Recz straciło około 70 procent zabudowy, Dębno 35, Mieszkowice około 30, a Lipiany tylko 39 budynków. Dlatego te miasta czyta się dziś po układzie ulic i rynków, a dopiero potem po murach.