Plan Hobrechta i koniec twierdzy

Gwiaździsty układ placów i alei w centrum Szczecina wiąże się z likwidacją twierdzy. Według Wikipedii pierwszy plan zagospodarowania terenu wokół dzisiejszego placu Grunwaldzkiego opracował w latach sześćdziesiątych XIX wieku miejski radca budowlany James Hobrecht. Plan zakładał rozwój miasta w kierunku północno-zachodnim i połączenie ówczesnego śródmieścia z budowaną dzielnicą Westend. Na skrzyżowaniu dwóch głównych alei, dzisiejszej alei Papieża Jana Pawła II i ulicy Piłsudskiego, planowano reprezentacyjny plac, pierwotnie prostokątny.

Daty różnią się w zależności od hasła. Wikipedia w haśle o alei Papieża Jana Pawła II pisze, że koncepcję zabudowy Hobrecht wykonał w 1864 roku, a zakończył plan w 1874. Hasło o placu Grunwaldzkim dodaje, że negocjacje z wojskiem, do którego należał teren, utknęły, a do planów wrócono, gdy Szczecin przestał być twierdzą. Plan rozwoju miasta omawiała rada miejska 31 marca 1874 roku. Sam plac powstał według tego hasła pod koniec lat osiemdziesiątych XIX wieku w miejscu zlikwidowanego w 1884 roku fortu Wilhelma.

Czy to Haussmann

Po II wojnie światowej w popularnych opracowaniach i przewodnikach pojawiła się teza, że cały gwiaździsty układ Szczecina zaprojektował Georges Haussmann, twórca XIX-wiecznej przebudowy Paryża. Wikipedia pisze wprost, że według obecnego stanu wiedzy Haussmann nie był projektantem szczecińskich placów. Hasło wskazuje na dużą zbieżność rozwiązań i uznaje, że szczecińskie projekty wzorowano na paryskich, podobnie jak w wielu europejskich miastach tamtych lat, bo Paryż był wtedy centrum Europy. Według tego samego hasła tezę o autorstwie Francuza chętnie podtrzymywały powojenne władze, bo podnosiła prestiż miasta, a francuski projektant był politycznie wygodniejszy niż niemiecki.

Hasło o placu wspomina także o poprawkach do planu Hobrechta, które mieli wprowadzić nadburmistrz Burscher i radca budowlany Kruhl, ale ten fragment w Wikipedii nie ma przypisu, więc nie opieramy na nim żadnych wniosków.

Aleja Kaiser-Wilhelm-Straße

Osią układu jest dziś aleja Papieża Jana Pawła II, według Wikipedii długa na 1,18 km. Początkowo miano ją nazwać Lindenstraße, na wzór berlińskiej ulicy, ale w 1877 roku nazwano ją od cesarza Wilhelma I, Kaiser-Wilhelm-Straße. W 1882 roku określono jej ostateczną szerokość: odcinek na południe od placu Grunwaldzkiego miał 48 m, a na północ od niego 59 m, z przedogródkami przed kamienicami. W latach 1886-1888 przy alei stanął gmach gimnazjum, dziś rektorat uniwersytetu, a w kolejnych dziesięcioleciach zabudowano kwartały kamienicami.

Przykładem takiej zabudowy jest kamienica Augusta Mintza z 1898 roku, projektu Georga Sonnenstuhla, na narożniku z ulicą Śląską, tuż przy placu. W szczycie ryzalitu umieszczono herb z cyrklem i węgielnicą oraz napis „A. D. 1898”. Z kolei kamienica Wilhelma Gramtza z lat 1892-1893 przy ulicy Śląskiej 38 tworzy razem z bliźniaczym domem przy ulicy Rayskiego 29 południowo-zachodnią pierzeję placu. Nad jej bramą stoją dwa putta, jedno jako alegoria nauki, drugie rzemiosła, a narożny wykusz wieńczy hełm z iglicą.

Wojna i to, co po niej zostało

W 1944 roku bombardowania zburzyły kamienice na narożnikach placu Grunwaldzkiego z ulicami Śląską, Rayskiego i Piłsudskiego. Aleja ocalała do stycznia 1944 roku, a jej południową część niemal całkowicie zniszczył nalot w nocy z 16 na 17 sierpnia. W 1964 roku parcele zabudowano dwoma ośmiopiętrowymi wieżowcami Tadeusza Ostrowskiego i niskim blokiem. W latach 1952-1954 zaprojektowano dwa socrealistyczne bloki Śródmiejskiej Dzielnicy Mieszkaniowej między placami Grunwaldzkim i Lotników, ukończone w 1958 roku.

Dziś układ widać najlepiej w kamienicach, które ocalały. Kamienica przy ulicy Piłsudskiego 7, ukończona w 1897 roku według projektu Sonnenstuhla, jest według Wikipedii jedynym zachowanym budynkiem wschodniej pierzei ulicy Piłsudskiego między placem Grunwaldzkim a placem Rodła. Ten ostatni ukształtowano po wojnie, około 1976 roku, na obszarze zniszczonej zabudowy. Kamienica przy ulicy Malczewskiego 34, zwana Kanapką, z lat 1885-1888, to jedyna zachowana przedwojenna kamienica swojego kwartału.

Kolejne place

Plac Odrodzenia, do 1945 roku Friedrich-Karl-Platz, zaprojektowano w 1882 roku jako rondo z promieniście dochodzącymi ulicami. Wokół stoją kilkupiętrowe kamienice z końca XIX wieku, a część dawnych zwieńczeń nie zachowała się. Starszy w dziejach miasta jest plac Żołnierza Polskiego, który według opisu powstawał w 1725 roku jako plac parad, Königs Platz. Według opisu schodzi się do niego między innymi aleja Papieża Jana Pawła II.

Niedaleko leżą Jasne Błonia, założone w latach 1925-1927 na gruntach rodziny Quistorpów. Według Wikipedii rośnie tam 213 platanów klonolistnych, największe w Polsce skupisko tego gatunku. Aleja Jedności Narodowej, dziś Papieża Jana Pawła II, była 15 lipca 1945 roku trasą uroczystego przemarszu z Jasnych Błoni na plac Grunwaldzki. Polską nazwę placu nadano tego dnia, w 535. rocznicę bitwy pod Grunwaldem, a w latach 1877-1945 plac nazywał się Kaiser-Wilhelm-Platz.