Skarpa po pruskich fortyfikacjach

Wały Chrobrego to taras widokowy o długości około 500 m, ciągnący się skarpą wzdłuż Odry, na obszarze Starego Miasta. Według Wikipedii razem z Zamkiem Książąt Pomorskich, katedrą św. Jakuba i gmachem muzeum współtworzą nadodrzańską sylwetkę miasta, widoczną od strony mostów i wiaduktów na wschodnich trasach dojazdowych.

Zanim powstał taras, na tym miejscu stały fortyfikacje. Według Wikipedii w 1873 roku zaczęto wyburzać osiemnastowieczne umocnienia Szczecina, a pierwszą koncepcję zabudowy terenu po likwidowanym Forcie Leopold sporządzono w 1876 roku. Kolejny pomysł powstał w 1894 roku, a decyzję o realizacji podjęto w 1901 roku. Teren był trudny: przy budowie sąsiedniego gmachu rejencji trzeba było zasypać dawne fosy i wymienić torfowe podłoże, a fundamenty sięgnęły miejscami 11 m poniżej poziomu ulicy.

Haken i Meyer-Schwartau

Pierwotna nazwa założenia, Hakenterrasse, czyli Taras Hakena, upamiętniała nadburmistrza Hermanna Hakena. Według Wikipedii urodził się w 1828 roku w Koszalinie i kierował Szczecinem od 1 stycznia 1878 do 31 marca 1907 roku, a w dniu odejścia dostał tytuł honorowego obywatela miasta. Był też inicjatorem między innymi budowy biblioteki publicznej, gmachu teatru miejskiego i Cmentarza Centralnego. Zmarł w 1916 roku w Berlinie, a pochowano go na szczecińskim Cmentarzu Centralnym.

Projektantem był Wilhelm Meyer-Schwartau, w latach 1891-1921 miejski radca budowlany Szczecina, autor także układu i budowli tego samego cmentarza. Daty budowy podane w Wikipedii wymagają doprecyzowania. Całe założenie datowane jest na lata 1902-1921, ale sam taras widokowy uformowano według hasła w latach 1902-1907, czyli jeszcze za urzędowania Hakena. Gmachy przy tarasie wznoszono później, aż do 1921 roku.

Taras, schody i rzeźba

Taras ułożono na wysokości 19,3 m n.p.m., około 19 m nad poziomem Odry Zachodniej. Na szczycie nasypów biegnie wysadzana drzewami aleja spacerowa, zakończona na krańcach półokrągłymi placykami. Pod nią prowadzą dwie symetryczne drogi zjazdowe. W osi założenia znajduje się nieco niższy półokrągły taras centralny, oparty na rustykowanym murze oporowym, z pawilonami widokowymi w kształcie owalnych kopuł na jońskich kolumnach.

W murze wydrążono półkolistą niszę z rozległą fontanną. W koronie muru, pod balustradą, umieszczono herby miast pomorskich, a przed fontanną stoją dwie wieże oświetleniowe stylizowane na latarnie morskie. Dwa biegi schodów łączą taras z nabrzeżem Odry.

Na tarasie centralnym stoi kamienna rzeźba dłuta Ludwiga Manzla, znana jako Herkules walczący z centaurem. Według Wikipedii ufundował ją szczeciński konsul Kisker, odsłonięto ją w 1916 roku, a z piaskowca wykonana figura ma 2,4 m wysokości. Tożsamość walczącego mężczyzny nie jest pewna: jedna z interpretacji widzi w nim Lapitę z centauromachii, inna Herkulesa.

Gmachy przy tarasie

W północnej części w latach 1906-1912 wzniesiono według projektu Paula Kieschkego kompleks dla szczecińskiej rejencji, dziś siedzibę Urzędu Wojewódzkiego. Osobne hasło Wikipedii mówi, że budynek oddano do użytku w 1911 roku, więc daty zakończenia prac różnią się o rok w zależności od hasła. Kieschke zmarł w 1905 roku, a projekt kontynuował Paul Lehmgrübner. Kompleks składa się z trzech połączonych budynków, dwóch dziedzińców i dwóch wież. Wyższa, o wysokości 72 m, zwieńczona jest figurą marynarza z kotwicą, mierzącą 225 cm.

Środek założenia zajmuje gmach Muzeum Miejskiego, dziś Gmach Główny Muzeum Narodowego. Zbudowano skrzydło od strony Odry i elewacje boczne, a budowę przerwano w 1913 roku. Planowanego skrzydła od strony miasta nigdy nie wzniesiono. Dalej na południe stoją dwa połączone gmachy: dawny Zakład Ubezpieczeń Społecznych projektu Emila Drewsa z lat 1902-1905 i dawna Naczelna Dyrekcja Ceł, ukończona w latach 1918-1921. Dziś mieści się w nich uczelnia morska. Ich elewacje z czerwonej cegły, nawiązujące do renesansu niderlandzkiego, kontrastują z wczesnomodernistyczną bryłą muzeum i piaskowcowym murem oporowym.

Za muzeum rozciąga się w stronę miasta regularny plac z tarasami. Pierwotnie stał tam pomnik cesarza Fryderyka III, a od 1960 roku stoi betonowy pomnik Adama Mickiewicza dłuta Sławomira Lewińskiego. Od zachodu kompozycję zamyka Park im. Stefana Żeromskiego, dawny Cmentarz Grabowski.

Po 1945 roku

Według Wikipedii założenie przetrwało wojnę bez większych uszkodzeń, a powojenne zmiany dotyczyły głównie wnętrz. Na wieży urzędu, według opracowania cytowanego w haśle o budynku, w 1945 roku pojawiła się polska flaga: Piotr Zaremba, pierwszy polski prezydent miasta, nakazał ją wywiesić 30 kwietnia 1945 roku. Część gmachu muzeum zaadaptowano na potrzeby Teatru Współczesnego, który według Wikipedii działa tu na piętrze od 1 stycznia 1976 roku. Zmieniono zwieńczenia wieży i zlikwidowano narożne pawiloniki na dachu muzeum.

Nazwy miast pomorskich na murze zamieniono na polskie, a w niszach po obu stronach fontanny postawiono figury Jana z Kolna i Wyszaka. Po 1989 roku oczyszczono zszarzałe elewacje tarasów, latarń i gmachów, odrestaurowano też tablicę dedykacyjną ku czci Hakena. Zespół tarasów figuruje w rejestrze zabytków pod numerem A-1326, z wpisem z 18 grudnia 1996 roku. Około kilometra dalej stoi Brama Portowa, jedna z dwóch zachowanych bram pruskich fortyfikacji, dzięki czemu spacer od tarasu pozwala zobaczyć dwa kolejne etapy dziejów tego samego miasta: twierdzę i jej następcę.